TỘC VÕ

Linh mục VÕ TÁ KHÁNH
sưu tầm và biên soạn








CHÚT HƯƠNG LÒNG
VÕ TỘC









GHI NHỚ
NGÀY HỌP MẶT
VÕ TỘC CÔNG GIÁO BÌNH ĐỊNH
08 TẾT TÂN MÃO
(10-02-2011)


LỜI NÓI ĐẦU

Nhiều đường phố Qui Nhơn mang tên những danh nhân họ Võ tỉnh Bình Định: Võ Mười, Võ Liệu, Võ Lai, Võ Xán, Vũ Bảo, Võ Văn Dũng, Võ Giữ… Năm 2008 tôi đã lần bước dò tìm về thắp hương tại từ đường danh tướng Võ Văn Dũng. Phía nam quốc lộ 19, có từ đường danh tướng Võ Duy Dương. Gần ngã tư Tuy Phước trên đường đi Lục Lễ, có một từ đường họ Võ và trên đường ven biển gần Hà Ra, cũng thấy một từ đường khác. Theo thông tin của một người em rể, khi về thăm giáo xứ Phú Hữu ở Tây Sơn, tôi đã đến viếng mộ vị tiền hiền họ Võ ở đây là cụ Võ Lực, nhân dịp cũng đã dừng chân chiêm bái từ đường họ Võ ở Mỹ Yên và ở Kiên Ngãi…
Năm 2009, cụ Võ Huề là hậu duệ của tiền hiền Võ Lực ghé thăm tôi. Tôi chia sẻ với cụ về sinh hoạt liên kết họ Võ hiện nay ở khắp trong nước và hải ngoại. Cụ thấy ngay đó là một nỗ lực rất tích cực có thể góp phần giáo dục hữu hiệu cho lớp trẻ. Do đó, cụ đã năng nổ liên lạc và vận động để có được cuộc họp mặt một số bà con Công giáo họ Võ vào dịp sinh nhật Tổ Võ Hồn, ngày mùng 8 tết Canh Dần, 2010.
Cuộc họp mặt đã đề cử ra một ban liên lạc họ Võ Công giáo tỉnh Bình Định, chuẩn bị cho cuộc họp mặt lần thứ hai, vào mùng 8 tết Tân Mão, 2011.
Để chào đón bà con về họp mặt lần thứ hai, tôi xin được gom lại đây một ít tư liệu để tiện tham khảo. Xin chân thành cám ơn những tác giả đã có bài nghiên cứu cống hiến cho Dòng họ được trích đăng trong tập này: Ô. Vũ mạnh Hà, Ô. Vũ Thúy, Bs Vũ Thị Thành, Ô. Vũ Hiệp. Cách riêng xin cám ơn Lm Đào trung Hiệu đã cho sử dụng những bài viết về các vị thánh họ Võ. Hy vọng, những tư liệu này sẽ gợi hứng để nhiều người cùng tham gia đóng góp thêm nhiều thông tin, tạo thuận lợi cho việc nghiên cứu Võ tộc học tại ba tỉnh thuộc giáo phận Qui Nhơn là Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên.
Đang khi viết những dòng này, trong bầu khí đón chờ Xuân Tân Mão, tôi nhận được thiệp xuân pps của một người đồng tộc từ Hà Nội, nhà nhiếp ảnh và thiết kế Đặng Vũ Hiển, có hai câu đối thật đẹp: “Tân xuân tới, nhà mọi nhà thờ Chúa – Năm mới về, dạ mọi dạ kính Cha”, với lời chúc: “Năm mới chúc bà con họ Vũ/Võ an khang, thịnh vượng, có nhiều may mắn”. Xin được trân trọng kính chuyển đến mọi người và xin thay lời mọi người chân thành cám ơn tác giả. Nguyện xin Thiên Chúa ban cho tất cả chúng ta, mọi người và mọi gia đình, một Năm Mới an lành hạnh phúc trong tình thương của Chúa.
Qui Nhơn, ngày 21-01-2011
Linh mục Gioan Phêrô Võ Tá Khánh


THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP CỤ THỦY TỔ VŨ HỒN
Vũ Mạnh Hà - Vũ Thuý

Theo gia phả, tộc phả và thần phả ở Mộ Trạch, vào đời Nhà Đường bên Trung Quốc (618-907), khoảng năm 800, có một quan chức tên là Vũ Huy (1), người làng Mã Kỳ, huyện Long Khê, phủ Thường Châu, tỉnh Phúc Kiến (2) . Vợ ông là bà Lưu thị Phương. Hai ông bà đã nhiều tuổi, khoảng gần 60 tuổi, vẫn chưa có con cái. Ông Vũ Huy là một nhà nho, do đó ông thường thường than rằng: " Vàng núi, thóc biển coi như cỏ rác; con hiếu, cháu hiền quý hơn châu, ngọc". Sau đó, ông làm sớ dâng lên vua Đường xin được nghỉ, về làm trí sĩ. Vua Đường chuẩn cho, lại ban phát xe, ngựa, vàng, bạc. Ông tạ ơn, về quê sống cảnh an nhàn và đi du ngoạn. Ông Vũ Huy vốn tinh thông khoa địa lý phong thủy, do đó đã lên đường đi du ngoạn về Phương Nam, đến đất Giao Châu, khi ấy là khu đất thuộc đồng bằng Bắc Bộ bây giờ.
Một hôm đi đến ấp Mạn Nhuế thuộc huyện Thanh Lâm đất Hồng Châu, sau này là Tỉnh Hải Dương, Vũ Huy thấy một kiểu đất đẹp ở giữa khu cánh đồng mênh mông, có 98 gò đất nhỏ bao quanh một gò cao và lớn, tựa như 98 ngôi sao châu về mặt trời (cửu thập bát tú triều dương). Cái gò ấy tên địa phương gọi là Đống Dờm. Theo thuyết địa lý phong thủy, nếu mộ táng ở đây, con cháu sẽ phát sinh khoa bảng, công danh hiển hách. Cụ Vũ Huy quay về Phúc Kiến đưa hài cốt thân phụ sang táng ở Đồng Dờm, rồi làm nhà để trông nom ngôi mộ.
Làng Mạn Nhuế khi ấy có một thôn nữ con nhà nền nếp, tính tình đoan trang, phúc hậu, chăm chỉ làm ăn; lại có quí tướng sinh con quyền cao, chức trọng. Có lẽ do duyên trời đã định, nên gia đình cô thôn nữ đã chấp nhận lời cầu hôn của Vũ Huy, và ít lâu sau hôn lễ đã được cử hành. Cô thôn nữ là Nguyễn Thị Đức.
Hơn một năm sau, bà có thai. Ông đưa bà về Phúc Kiến (thuộc đất Mân Việt cũ).
Ngày 08 tháng Giêng năm Giáp Thân (804) bà Đức sinh con trai. Ông-bà đạt tên con là Vũ Hồn. Ngay từ thuở nhỏ, Vũ Hồn đã có dáng dấp khôi ngô, tuấn tú, rất chịu khó học hành, và rất thông minh. Năm 12 tuổi sức học đã làm cho các bậc đàn anh kính nể.
Năm 820 Vũ Hồn đã đỗ kỳ thi Đình khi mới có 16 tuổi. Vua Đường rất khen ngợi và cho là nhân tài, vì ngoài thơ hay và sách lược giỏi, Vũ Hồn còn tinh thông cả các khoa Thiên văn và Địa lý-Phong Thủy. Vua ban cho mũ, áo để về vinh quy. Tuy còn trẻ tuổi nhưng có tài, vì vậy ít lâu sau vua Đường xuống chiếu bổ dụng là Tả Thị Lang Bộ Lễ - một chức quan khá cao cấp trong triều đình - vì Bộ Lễ phụ trách việc nghi lễ, cúng tế và thi cử trong nước. Hai năm sau ông được thăng chức Đô Đài Ngự Sử.
Năm 825 (Ất Tỵ) đời vua Đường Kính Tông, niên hiệu Bảo Lịch thứ nhất, Vũ Hồn được cử sang An Nam làm Thứ Sử Giao Châu (3) .
Năm 841 (Tân Dậu), đời Đường Vũ Tôn, niên hiệu Hội Xương thứ nhất, Vũ Hồn được thăng chức Kinh Lược Sứ thay thế Hàn Ước (4) . Trong thời gian ở An Nam, Kinh Lược Sứ Vũ Hồn đã đi kinh lý và xem xét nhiều nơi, đồng thời để tâm chú ý việc tìm địa điểm để định cư sau này vì ngài đã muốn chọn quê ngoại làm quê hương. Ngài đã nhiều lần về Mạn Nhuế thăm mộ ông nội ở Đốg Dờm, và sau đó đi thăm tất cả các vùng lân cận. Một lần Ngài đến Làng Lập Trạch, Huyện Đường An, thấy về phía Tây thôn ấy có cánh đồng hoang, cỏ lau rậm rạp, rải rác có những gò đống tựa 5 con ngựa, 7 ngôi sao, hoặc những ao mà dưới đáy có doi đất nổi lên như hình quản bút, nghiên mực, quyển sách, v.v.. Theo kiến thức về địa-lý phong-thủy, đó là một kiểu đất kết, đẹp. Ngài đã ghi chép lại để khi cần thì sử dụng.
Trong thời gian Ngài giữ chức Kinh Lược Sứ tại An Nam, thì đất An Nam thường hay nổi dậy, do quân Nam Chiếu từ vùng Vân Nam hay sang quấy nhiễu và do dân tình đói khổ sinh ra nhiều giặc cướp. Các quan Đô Hộ trước đó, như Lý Nguyên Gia, Hàn Ước, nhiều khi phải bỏ chạy; Do đó, sau này họ đã dời phủ thành từ Đông Quan (vùng ngoại thành Hà Nội) về bờ Sông Tô Lịch (Hà Nội ngày nay). Khu phủ thành mới sẽ có đủ đất để xây dựng hàng chục căn nhà với dân số có thể phát triển đến cả trăm ngàn người (Thành Tổng Bình).
Do công trình qúa lớn, xây dựng tốn kém, mà quân lính thì phải phục dịch xây dựng vất vả, nên sinh ra thái độ tiêu cực, chống đối. Do đó, phủ thành mới xây mãi không xong.
Đến khi Kinh Lược Sứ Vũ Hồn thay Hàn Ước, Ngài lại tiếp tục xây dựng công trình dở dang đó, khiến quân lính ngày đêm phải lao dịch cực nhọc, nên quân sĩ sinh ra bất mãn, nổi loạn, đốt phá lầu thành, cướp kho phủ. Ngài phải chạy về Quảng Châu. Sau đó giám quan Đoàn Sĩ Tắc đem quân sang tiếp viện, dụ yên binh sĩ làm loạn.
Vì Kinh Lược Sứ Vũ Hồn không dẹp được hoặc không muốn dẹp cuộc nổi loạn của quân sĩ và dân chúng mà bỏ chạy về Trung Quốc, nên vua Đường đã bãi chức Kinh Lược Sứ của Vũ Hồn và cử Bùi Nguyên Du sang thay.
Tuy Kinh Lược Sứ Vũ Hồn bị thất bại trong nhiệm vụ Đô Hộ Sứ bên An Nam vào năm 843, nhưng vì đã có nhiều công lao trong hơn 20 năm cống hiến cho vua Đường, nên vua Đường Vũ Tôn đã không có hình phạt nghiêm khắc, mà còn cho Vũ Hồn được hưởng đặc ân.
Một phần Ngài đã nản chuyện công danh, do không còn được trọng dụng, một phần nhà Đường lúc đó có 2 phe, Lý Đức Du và Ngưu Tăng Nhu, tranh giành quyền lực, lấn áp cả vua, mà ngài thì không theo phe nào, nên xin vua Đường cho hưởng đặc ân "xin về trí sĩ".
Năm 843, đời vua Đường Võ Tôn, niên hiệu Hội Xương năm thứ ba, vua Đường chuẩn y, ban cho nhiều vàng-bạc, và ngài Vũ Hồn được nghỉ việc quan từ đó. Năm đó ngài mới 39 tuổi.
Lúc đương thời làm quan ở Giao Chỉ, Thủy Tổ Vũ Hồn đã có ý định sau này định cư ở quê ngoại, nên đã chú ý tìm đất và đã tìm được vùng đất Lạp Trạch, sau này là Thôn Khả Mộ, rồi Mộ Trạch, Huyện Đường An như trên đã nói.
Sau khi nghỉ việc quan, ngài liền đưa mẹ và gia đình sang An Nam định cư (5).
Ngài xây dựng nhà cửa và dinh cơ cho gia đình, rồi gọi dân cư ở rải rác các vùng xung quanh cùng về ở; ngài giúp đỡ họ tiền bạc để xây dựng nhà cửa, và mở trường dạy học, lập nên một xóm nhỏ đặt tên là Khả Mộ Trang (có nghĩa là ấp đáng mến). Sau dân cư cứ đông đúc thêm, Khả Mộ Trang, đổi tên thành Khả Mộ Thôn, dần dần thành một thôn ấp có văn hóa, lễ nghĩa, và thịnh vượng.
Do công đức to lớn của ngài, và do dân làng Khả Mộ tôn kính ngài như cha-mẹ, do đó đã xin với ngài rằng: "Lâu đài Ngài hiện nay để Ngài ở; sau khi Ngài mất, dân làng sẽ dùng làm miếu để thờ phụng Ngài". Ngài ưng cho và lại bảo rằng: "Trang khu có hậu đạo với ta, thì phải trọng lời di chúc của ta, phải ngàn thu thờ phụng". Ngài lại cho thêm 5 nén vàng tậu ruộng, ao để cung ứng cho việc tế tự, khỏi phiền dân đóng góp. Khi mẹ ngài (cụ Bà Nguyễn Thị Đức) qua đời, ngài khóc than khôn xiết, rồi rước linh cữu Mẹ lên táng ở Xã Kiệt Đức, Huyện Thanh Lâm, sau này thuộc Huyện Chí Linh, Tỉnh Hải Dương, cũng là cùng lân cận với Mạn Nhuế, quê ngoại của ngài, và cũng là nơi có mộ ông nội ngài (6). Ngài đã ở quê ngoại trông nom ngôi mộ mẹ ngài ở Kiệt Đức trong thời gian 3 năm ròng, đúng như luân lý và lễ giáo thời xưa. Mãn tang, ngài trở về ấp Khả Mộ sinh sống, dạy học cho dân làng.
Năm 853 (năm Qúy Dậu) ngài vừa đúng 49 tuổi. Một hôm vào ngày 03 tháng Chạp, ngài đương ngồi dạy học, thì thấy trong mình khó chịu, rồi thiếp đi, không bệnh gì mà hóa. Trang dân và gia thần bèn rước ngài lên Xứ Đống Can, một gò đất nhỏ trong cánh đồng Phía Tây Bắc thôn trang để an táng.
Bỗng nhiên trời đất tối sầm; mây mù phủ kín. Giờ lâu, khi trời quang mây tạnh, thì đã thấy kiến mối đùn lấp thành một ngôi mộ lớn. Trang dân và gia thần đều kinh hãi, nên họ khải báo lên quan để quan báo lên vua. Vua Đường cho truy nguyên lúc bình nhật và sắc phong là một vị Phúc Thần.
Lại phong: Dương Cảnh Thánh Hoàng, Lâu dài cư sĩ, Linh Ứng Đõi Vương.
Và chuẩn cho khu thượng, Trang Khả Mộ, lên kinh thành rút mỹ tự về để lập miếu phụng thờ, cắm đất ấy gọi là Mả Thần Dung Mộ Chí (7) , và địa phương phải ngàn vạn năm thờ cúng.
Vì vậy, đến nay khu gò đất táng di hài Ngài có tên là Mả Thần (7) và cánh đồng ấy cũng gọi l2 cánh đồng Mả Thần, được tân tạo và tu bổ vào năm Qúy dậu (1993) và nay gọi là Thần Lăng. Tõi Mả Thần chỉ còn có một ngôi mộ của Ngài, dân ấp không một ai dám táng thân nhân vào đấy để tỏ lòng tôn kính Ngài. Sau khi Cụ Thủy Tổ qua đời, đến lượt Cụ Bà cũng được dân làng và con cháu táng liền kề bên, gọi là mộ song táng.
Dân làng tôn ngài làm Thần Hoàng. Mới đầu thì thờ Ngài tại dinh cơ ngài để lại, nhưng về sau thì xây đình và miếu thờ để ghi công ngài, vừa là người khai lập ấp Khả Mộ, vừa là người thầy dạy dỗ, đem học vấn, lễ nghĩa đến cho họ và con cháu các họ. Đối với thôn dân ngài có ơn nặng, tình sâu.
Xét công ơn to lớn của ngài và của các con cháu ngài đã đóng góp các thành tích đáng kể cho đất nước, các triều đại phong kiến Việt Nam lần lượt gia phong cho ngài làm Thần, Vương, tất cả 12 lần.
Trích từ Lược Sử Họ Vũ Việt-Nam
Tác-giả: Vũ Mạnh Hà - Vũ Thuý


MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG
CÓ CHỨNG LIỆU TỪ MỘ TRẠCH

Bác sĩ Vũ Thị Thành

Tại huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang có Vũ Tĩnh được phong là Trung Dũng Hầu Thượng tướng quân vì đã có công lớn trong trận chống quân Nguyên Mông lần thứ 3.
Tại Thanh Hoá: theo bia đá từ đường họ Vũ thờ khai tổ Vũ Uy (còn gọi Vũ Duy Uy) ở thôn Đa Căng, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hoá có ghi: “Thuỷ tổ họ Vũ là Vũ Hồn. Cụ sinh được 3 con trai đều đỗ Tiến sĩ. Con cả ở lại thôn Khả Mộ (tức làng Mộ Trạch). Con thứ hai trở về Phúc Kiến. Con thứ 3 văn võ song toàn vào Châu Hoan hợp với vua Chiêm Thành. Dòng dõi Vũ Uy là từ Chiêm Thành trở về phò tá vua Lê Lợi. Thời nhà Lê có Vũ Uy và Vũ Lăng, hai danh tướng khai quốc thập bát công thần, nằm gai nếm mật tham dự hội thề Lũng Nhai tại căn cứ nghĩa quân ở Thanh Hoá. Cả hai ông Vũ Uy và Vũ Lăng đều được vua Lê Lợi trọng dụng, phong tước cao và ban cho quốc tính (tức là được mang họ nhà vua), ông Vũ Uy đổi là Lê Uy, ông Vũ Lăng đổi là Lê Khả Lãng, vì vậy dòng họ “Lê Khả” tại Thanh Hoá có nguồn gốc từ dòng họ Vũ Mộ Trạch. Cụ Vũ Uy sống ở làng Cao Mật (1408) thuộc xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Lộc. Cụ khai hoang, tích lương thực và thu thập nghĩa quân, luyện võ nghệ, rèn đúc vũ khí sau theo quân Lam Sơn. Vua Lê Lợi phân công phụ trách lương thực, lo việc hậu cần. Sau khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi ông còn tổ chức khai hoang lập ra thôn ấp ở Nông Cống, Quảng Xương v.v... Ngày nay con cháu của cụ ở 11 huyện với 47 trang trại. Hiện nay ở các nơi đó vẫn còn gia phả và đền thờ (trích Lam Sơn thư lục). Do có công vua Lê đã phong cho ông là Bình Ngô Khai Quốc Công Thần, đắc tiến Phụ Quốc công, Thượng tướng quân.
Ở làng Minh Đức, xã Mỹ Lộc, huyện Hậu Lộc, Thanh Hoá từ khởi tổ Vũ Sư Thước, nhà thờ họ Vũ có câu đối:
Đường An, Mộ Trạch cố gia lưỡng triều khoa hoạn.
Hà thương lục tiên di phái, lục thế nho y.
(Theo tư liệu của cụ Vũ Duy Lân về Mộ Trạch 1995).
Đời Lý có Uy Vệ Thượng tướng quân Vũ Ba Tư, Điện tiền Chỉ huy sứ Vũ Đái, Vũ Nhị Tham tán chính sự Vũ Tá Đường, các đại tướng: Vũ Lợi, Vũ Hốt. Đến đời Trần có Vũ Nạp.
Tại Bắc Ninh: Trong thời kỳ 12 sứ quân đã có 3 dũng tướng phò tá Đinh Tiên Hoàng là Vũ Hiển, Vũ Hân và Vũ Tố. Cả 3 dũng tướng này hiện đang được thờ trong miếu thờ Cửu tướng quân ở Phù Ninh, Bắc Ninh.
Phả kê rõ một số nơi có họ Vũ Mộ Trạch thiên di như ở Xuân Lan, huyện Lang Tài, tỉnh Bắc Ninh; Xuân Hy, huyện Kim Hoa (cũ), tỉnh Vĩnh Phúc; Nhật Hộ, huyện Giao Thuỷ; Hải Anh, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định; Huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương; Tràng Kênh, huyện Thuỷ Nguyên, TP. Hải Phòng v.v....
Ở làng Xuân Lan (giờ là làng Sen) huyện Gia Lương, Bắc Ninh có lăng và bia bà Vũ Thị Diễm, con gái thứ của cử nhân Vũ Phương Đẩu và Quận quế Nhữ Thị Nhuận người Mộ Trạch, chồng là Tiến sĩ bồi tụng Vũ Miên từ Mộ Trạch đến. Ngoài ra còn đôi câu đối khi Vũ Miên đỗ tiến sĩ do hàng huyện mừng: “Triều thuỷ tích tòng Đông Mộ Trạch. Thanh danh kim thử Bắc Lang Tài” (nghĩa là: Nguồn gốc từ Mộ Trạch tỉnh Đông. Danh giá ở huyện Lang Tài tỉnh Bắc).
Ở Hải Hậu, Nam Định có nhiều người họ Vũ là vì cụ tổ là Vũ Hán Bi (còn gọi là Vũ Uy) đỗ tiến sĩ và làm quan triều nhà Trần, nghỉ hưu cùng khởi tổ họ Phạm và họ Hoàng về khai hoang lấn biển ở đây lập ra trường Đông Xã Ba Thôn, 8 giáp có 3 chợ . Tiếp theo có 5 họ khác là Lại, Đỗ , Bùi, Phạm, Đoàn cùng khai hoang lập ấp, riêng họ Vũ có ở 11/12 xã trong huyện. Trấn Sơn Nam, phủ Thiên Trường, huyện Giao Thuỷ có các nhà thờ họ Vũ là: Vũ Tộc Đại Tôn, Vũ Tộc Từ Đường kèm theo bia đá, đại tự còn lưu giữ được như: Hải Anh, Hải Hà, Hải Phúc, Hải Lộc, Hải Quang, Hải Thịnh, Hải Thanh, Trà Hạ đều thuộc dòng họ Vũ Hồn.
Tại Thái Bình: họ Vũ ở Vân Đồn, Thuỵ Anh, do 3 anh em Vũ Đình Truyên, Vũ Duy Chỉ, Vũ Đình Đông đời thứ 15, hậu duệ của khởi tổ Hương cống Vũ Công Tráng (thuộc chi 4, tiền Ngũ Chi, họ Vũ Mộ Trạch) dời cư về quê mẹ sinh cơ lập nghiệp, không còn ai ở nguyên quán.
Tai Ninh Bình: thôn Bồng Hải, xã Khánh Thiện, huyện Tam Điệp có bài vị thờ ở từ đường họ Vũ ghi rõ thuỷ tổ của chi là Tiến sĩ Vũ Phúc Lương. Con cháu trong họ ở định cư và có một bộ phận di cư ra nước ngoài đều thành đạt. Từ xưa đến nay hậu duệ đều cử đại diện về lễ ngày sinh của Thuỷ tổ Vũ Hồn. Nay còn đôi câu đối ở từ đường:
Mộ Trạch nguyên lai, Hải ấp kim hoa, trương kính phát.
Chí quả phái diễn, băng đình thanh phúc, thương lưu dư.
Tại Hà Tây (cũ): làng Cự Đà, xã Cự Khê, huyện Thanh Oai phả viết thời Tự Đức, Bính Tý (1876) “Đông giáp Vũ tộc phả ký”. Năm 1995 hậu duệ họ Vũ ở Cự Đà về Mộ Trạch dự lễ tổ. Tại thôn Thanh Bồ xã Lưu Hoàng, huyện ứng Hoà theo cụ tổ truyền lại: “Gốc tổ là Vũ Hồn, ở thôn Mộ Trạch, Hải Dương” giữa thế kỷ 18 có 2 anh em ruột là Vũ Đức Thịnh đỗ Hương tiến về Thanh Bồ mở trường dạy học, lấy bà Lã Thị Nhân. Em trai tên là Xồ có sắc phong: “Cường dũng Đại tướng quân huý Xồ”. Người anh sinh 5 con trai và thành 5 chi, con cháu đông đúc phát đạt. Hiện nhà thờ còn đôi câu đối:
Thuở trước ở Hải Dương, bao đời hào hiệp quê hương gốc.
Đời nay về sông Hát, thanh bạch đức nhân giữ nếp nhà.
Tại Hà Nội: làng Xuân Phương, huyện Từ Liêm ông tổ của từ đường Vũ Tộc nhập cư viết lại gia phả của tiểu chi 1968 – 1975, trong gia phả ghi rõ là con cháu của nguyên tổ Vũ Hồn phát tích từ Mộ Trạch, Hải Dương. Con cháu họ Vũ ở Xuân Phương phân tán đi lập nghiệp ở nhiều nơi và tích cực đóng góp cho đất nước và vẫn giữ được truyền thống dòng họ. Làng Quán Tình, Giang Biên, Gia Lâm phát tích từ dòng họ Vũ Mộ Trạch về đây dậy học, nhập cư thành 2 nhánh Vũ Duy và Vũ Đình, con cháu đã về dự lễ tổ mùng 8 tháng Giêng.
Tại Nghệ An, Hà Tĩnh: chi Vũ Tá gia phả đã ghi lại được khoảng 18 đời, từ giữa thế kỷ 16 chi Vũ Tá đã đi lập nghiệp ở nhiều nơi: Can Lộc và Thạch Hà (Hà Tĩnh) phát tích từ chi Vũ Tá Xuân làng Lương Ngọc, xã Thúc Kháng, huyện Bình Giang, Hải Dương thuộc dòng Vũ Hồn Mộ Trạch, khoảng thế kỷ 15 và đầu thế kỷ 16 Vũ Tá Kỹ thiên cư vào phía Nam lập nghiệp. Hà Tĩnh và Nghệ An là chi nhiều võ tướng có tên tuổi như: Vũ Tá Hổ, Vũ Tá Sắt, Vũ Tá Quán, Vũ Tá Đoan, Vũ Tá Kiên, Vũ Tá Liễn.... Tại làng Nghi Công, Nghi Lộc, Nghệ An phát tích từ phái Mậu – họ Vũ Mộ Trạch, nhà thờ Diên Khánh Đường, tổ phái là Vũ Quốc Trung đời thứ nhất đến Vũ Dụ đời thứ 5 tức Vũ Đăng Dụ làm quan Kinh Bắc sứ Hiến sát phó sứ, Lễ bộ thượng thư, Vĩnh bảo lộc quận công. Tiếp đến Vũ Đăng Long (đời 6) tiến sĩ, đến đời thứ 10 Vũ Bá Thông vào lập nghiệp ở Nghi Công, đến nay gần 20 đời, con cháu đông, phát đạt, thịnh vượng. Tại làng Thiên Lộc, huyện Can Lộc phát tích từ chi 2 hậu ngũ chi – nhà thờ Thế Khoa Đường (Tam đại tiến sĩ). Khởi tổ chi là Vũ Bạt Tuỵ, đến đời thứ 13 là Vũ Duy Uyên (cháu 4 đời Vũ Bạt Tuỵ), con cụ Vũ Duy Minh (đời 12) vào định cư lập nghiệp ở Thiên Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh, đến nay khoảng 300 năm, truyền 14, 15 đời. Có nhiều người thành đạt cả văn lẫn võ như Võ Minh Gia, Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ. Võ Minh Tâm đỗ tam trường làm Diễn Châu phủ, đời nối đời phát huy truyền thống tốt đẹp của dòng họ. Tại xã Phong Thịnh, huyện Thanh Chương, Nghệ An có từ đường thờ Vũ Tá Đức, nhà thờ còn đôi câu đối:
Phát tự Bắc phương, Hạ Hoàng thuỷ thiên, thu bất tận.
Hành tuệ Nam hương, Mộ Trạch vạn kỷ trường linh.
Ông nội của Tiến sĩ Võ Văn Hồng (nhà công đức của dòng họ) là cụ Võ Văn Trinh làm quan triều Nguyễn khi còn sống đã nhiều năm cưỡi ngựa về lễ tổ mùng 8 tháng Giêng tại làng Mộ Trạch.
Ngoài ra có Vũ Huy Lân người làng Mộ Trạch (đời thứ 12 Phái Đinh) tham gia phong trào Bãi Sậy chống Pháp (1885 – 1897) ông đã anh dũng hy sinh trong trận tấn công Pháp ở đồn Bối Khê huyện Mỹ Hào.
Các chi, nhánh họ Vũ ở miền Bắc di chuyển vào miền Trung và miền Nam trong triều đại phong kiến trước đây đã chuyển sang họ Võ, do phải kiêng tên hiệu của chúa Nguyễn là “Vũ Vương Nguyễn Phúc Khoát” (1738 – 1765) cũng như họ Hoàng phải chuyển sang họ Huỳnh, do kiêng tên chúa “Nguyễn Hoàng”. Đối với chữ Hán thì Vũ, Võ đều là một. Dòng họ Võ đầu tiên vào miền Trung khởi đầu từ Vũ Chiêu Nam vào Thuận Quảng cùng chúa Nguyễn Hoàng, chúa Nguyễn mến tài đã giao cho chức Thượng chưởng. Vũ Tảo vào xã An Cựu huyện Thừa Thiên sinh Vũ Thị Diệu lấy vua Tự Đức (theo gia phả họ Vũ ở Mộ Trạch) và Võ Trường Toản cư trú ở huyện Bình Dương, Gia Định. (Theo Âu dật liệt truyện, Đại Nam liệt truyện – Tiền biên – NXB Khoa học Xã hội 1995) chính là phò mã Hoài Quốc Công Võ Tánh, một vị tướng nổi tiếng của vua Gia Long.
Trải qua hơn một nghìn năm, qua bao thăng trầm biến cố của thiên nhiên, biến động của lịch sử, lại trải qua gần nửa thế kỷ chống ngoại xâm: chống Pháp rồi đến Mỹ. Những hậu duệ họ Vũ thiên cư đi nhiều nơi từ Bắc chí Nam và một bộ phận nhỏ di cư ra nước ngoài, ở nhiều nước trên thế giới (Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Nhật, Canada, úc....). Có chi phái còn phả nhưng phần lớn là không còn nên chỉ còn nhớ gốc tích qua truyền miệng, qua lời trăng trối của các cụ: “Nguyên tổ tiên là Vũ Hồn, quê gốc ở tỉnh Đông hay tỉnh Hải Dương v.v..”.
Phả họ Vũ Mộ Trạch xưa viết: các chi phái họ Vũ đều có nhiều người di cư đi nhiều nơi, từ những làng ở gần đến những nơi ở xa, khắp nước. Nơi gần có gia phả ghi chép, thường đi về giỗ tết với nhà thờ tổ của chi phái thì mối liên hệ họ hàng còn gần gũi rõ ràng. Nơi xa xôi cách trở, không có gia phả, ít đi lại thăm viếng thì không biết mối liên hệ họ hàng thế nào. Có một điều nhận xét chung là người họ Vũ đi đến đâu cũng có người đỗ đạt cao, làm quan to, kinh doanh giỏi nên giàu có, đông con cháu, lập nhà thờ họ Vũ riêng, thờ thế hệ gần nhất của mình.


NGƯỜI CÔNG GIÁO
VÀ PHONG TRÀO TÌM NGUỒN CỘI

Từ sau ngày thống nhất, khắp nước rộ lên phong trào dựng lại gia phả, tìm về nguồn cội. Vào Google và gõ: “gia phả dòng họ nguồn cội”, chỉ trong 6 trang, ta đã đọc thấy 18 websites riêng của các dòng họ:
trinhtoc.com,hovuvovietnam.com,donghoninh.wordpress.com,nguyendac.com,hophamlangnhuong.com,hodinhvietnam.com,hothaicamlo.info,hodangbinhnghi.com,hodovietnam.vn,hohoanghuynhvietnam.vn,hopham.org,mactoc.com,hokhuatvietnam.org,hothan.org,danggia.org,hotvietnam.org,dangtocvietnam.com,trandang.net
Ngoài những trang web riêng các dòng họ, có những trang web chuyên đề nghiên cứu về gia phả hoặc lo dịch vụ làm gia phả: www.giaphavietnam.com, www.phahe.vn,...
Phong trào này không dừng lại ở chuyện gia phả. Nó còn đưa tới những hội khuyến học, những sinh hoạt tương thân tương trợ rộng lớn, đậm màu sắc Tin mừng cách bất ngờ. Khắp nơi, nó đơm hoa kết trái rất đáng mừng về giáo dục và đào tạo.
Đã mấy thế kỷ qua, người Công giáo chuốc lấy ngộ nhận “theo đạo là bỏ ông bỏ bà”. Năm 1964, Tòa Thánh đã giải tỏa lệnh cấm về việc thờ cúng Tổ Tiên nhưng mãi đến nay, nửa thế kỷ trôi qua, thành kiến bỏ ông bỏ bà vẫn chưa được gột sạch. Để hóa giải những hiểu lầm đã quá ăn sâu, thiết tưởng người tín hữu Công giáo cần nhập cuộc vào nỗ lực tìm nguồn cội của dòng họ mình. Nhiều người thấy e ngại vì đã mất hẳn gia phả. Thế nhưng mất gia phả là thảm trạng chung, cả với người lương lẫn người giáo. Bao nhiêu năm chiến tranh loạn lạc, nay ít gia tộc còn giữ được gia phả lâu đời. Do thời thế đổi thay, nhiều bi ký, bút tích và sử liệu đã thành tro bụi, những chứng cứ tìm được thật hiếm hoi, không đủ rọi sáng những khoảng tối và những tồn nghi lịch sử. Người ta đành hài lòng với những suy diễn và phỏng đoán. Chẳng ai nỡ trách ai.
Vì mục tiêu liên kết và giáo dục, người ta chấp nhận những hạn chế: Có những mồ mả người ta thắp hương cúng kính nhưng không rõ vị nằm ở đó là ai. Có trường hợp người ta vẫn tưởng rằng đó là ngôi mộ đã xa hàng chục thế kỷ, khai quật lên mới thấy kiểu cách và kỹ thuật xây dựng thuộc thời đại gần đây. Liệu người dưới mộ có đúng là người vẫn được kính nhớ?
Trước những khó khăn gây lúng túng, sự nhập cuộc của người Công giáo không những góp thêm hơi ấm mà, với giáo lý minh bạch của Đạo Chúa, còn có thể đem lại ánh sáng giúp bà con đồng tộc vượt khỏi một số khó khăn bế tắc.
Để minh họa, tôi xin chia sẻ cách lý giải của riêng tôi trước những câu hỏi người ta thường đặt ra dòng họ Võ (Vũ).
Thứ nhất là về việc tôn kính tổ Võ Hồn. Đây là một điều khá lạ. Người ta dừng lại ở nhân vật lịch sử này chứ không hướng lên nguồn cội xa hơn, đang khi người ta biết rõ tên tuổi vị sinh ra tổ là cụ Võ Công Huy và hơn nữa, còn biết cả ngôi mộ tại Đống Dờm phần mộ của thân sinh cụ Võ Công Huy. Tại sao thủy tổ họ Võ tại Việt Nam lại là Võ Hồn chứ không phải là nội tổ của ông? Phải chăng vì tổ Võ Hồn được dân làng Mộ Trạch suy tôn là “hương thủy tổ” và là “Thành hoàng” của làng, kèm với lễ tế linh đình lâu năm nên đã gây ra sự lẫn lộn? Rồi những người viết lại gia phả (năm 1767-1769) đã theo đó mà gọi Võ Hồn là tị tổ (người đầu tiên của dòng họ)? Đó là chưa kể một câu hỏi khác nữa: nếu trước thời Võ Hồn đã có người họ Võ lập cư trên đất Việt thi sao? Lúc ấy liệu có thể tôn kính Võ Hồn như là tổ họ Võ Việt Nam?
Theo tôi, việc gọi tổ Võ Hồn là tị tổ có thể không chính xác nhưng việc tôn kính ông như một biểu tượng về tổ tiên của họ Vũ-Võ không đáng ngạc nhiên. Tôi nhận định như thế dựa vào kinh nghiệm chủ quan của nhánh họ Võ theo Công giáo ở Thạch Hà, Hà Tĩnh.
Theo ước tính, tổ Võ Kỹ đến lập cư ở Thạch Hà khoảng năm 1550. Vị tổ đời thứ năm sau đó sinh được bảy người con trai, trưởng nam là Hiển Dương Hầu Võ Tá Cảnh. Khoảng năm 1680-1700, vị tộc trưởng này gia nhập Kitô giáo, vào thời Giáo hội Công giáo yêu cầu tín hữu Việt Nam ngưng việc thờ cúng tổ tiên theo thói quen hồi ấy. Ông dọn nhà sang làng Công giáo bên cạnh tức là giáo xứ An Nhiên ngày nay. Người em út là Cường Lộc Hầu thay anh đảm nhận việc hương khói từ đường. Hai làng chỉ cách nhau con đường nhỏ nhưng khoảng cách tinh thần thật xa. Năm 1990, tức là 300 năm sau, khi được về thăm quê nhà lần đầu, tôi đã xin phép cụ Tộc Trưởng Võ Tá Quê dâng thánh lễ tại từ đường để cầu bình an cho cả họ. Từ đó, tình thân đã nối lại. Những dịp giỗ chạp và lễ hội ở từ đường đều có mặt bà con phía Công giáo và khi giáo xứ chúng tôi khánh thành nhà thờ mới, bà con bên lương đến mừng và tặng thiết bị âm thanh ánh sáng. Hậu duệ nhánh Hiển Dương Hầu nhất trí với nhau không lập một từ đường riêng nhưng về thắp hương tại từ đường Cường Lộc Hầu, mặc dù ở đó không có bàn thờ cụ Võ Tá Cảnh. Theo chúng tôi, nhánh Cường Lộc Hầu đáng được vinh dự trở thành trung tâm quy tụ, bởi vì đã có công bảo tồn truyền thống gia tộc suốt hơn ba trăm năm qua.
Theo hướng ấy, thiết nghĩ, mặc dù vẫn biết rõ tên tuổi tổ Võ Công Huy và cho đi là trước thời Võ Hồn đã có người họ Võ lập cư trên đất Việt, việc bà con họ Võ khắp nơi tôn kính tổ Võ Hồn khi nhớ về nguồn côi là điều chính đáng. Lý do là vì vị tổ này đã có công làm cho dòng họ được vẻ vang và tạo cơ sở cho dòng họ được phát triển mạnh. Đàng khác, trong cái nhìn của người Công giáo, tổ phụ Võ Hồn của họ Võ tại Việt Nam, tổ phụ Abraham hay tổ phụ Giacóp của người Do Thái, hay bất cứ tổ phụ nhân loại nào khác cũng chỉ là những hình ảnh giúp con cháu hướng về nguồn cội cuối cùng là chính Thiên Chúa Tạo Hóa, là Cha chung tất cả mọi người.
Điều thứ hai là việc kết nối dòng họ. Quyển gia phả Mộ Trạch chỉ bắt đầu từ tổ Vũ Nạp (1226), 373 năm sau khi tổ Võ Hồn qua đời (853) và chỉ từ đời thứ năm sau Vũ Nạp mới phát triển thành ngũ chi bát phái. Hai thập niên cuối thế kỷ 20, những nhánh họ Vũ-Võ các nơi tìm về Mộ Trạch thường nghĩ đến việc tạo gạch nối với ngũ chi bát phái. Như thế là quên rằng trong 373 năm trước Vũ Nạp (thời gian của 13 đời người), con cháu của Võ Hồn đã phát triển rất phức tạp đến nhiều vùng khác trên đất nước của thời ấy và vì thế đã có những nhánh họ Vũ-Võ phát tích từ Mộ Trạch nhưng trước thời Vũ Nạp rất xa.
Bên cạnh đó, có những người gốc họ Võ nhưng nhiều thế hệ qua đã mang một họ khác. Lại cũng có những người mang họ Võ nhưng thật ra là từ một dòng họ khác cải sang. Việc khám phá ra chuyện cải họ có thể khiến nhiều người bị hụt hẫng, chẳng kém gì cái hụt hẫng của những người bất chợt nhận ra rằng bao lâu nay dòng họ mình thờ nhầm mộ tổ. Hôm kia tôi hoàn thành bài viết về họ Võ tỉnh Phú Yên, trong đó có thông tin về một nhánh họ Võ ở Hòa Thắng trước kia là họ Lê. Viết xong, tôi gởi cho một người con gái nhánh này xem. Sáng nay cô hồi âm cho tôi như sau:
“Chào bác ! Con đã đọc bài viết về họ Võ mà bác đã trải qua không ít công sức để truy tìm về cội nguồn của dòng họ Võ. Con thật sự bất ngờ về một sự thật mà lâu nay con thuộc thế hệ trẻ nên không biết được, đó là con thuộc về nguồn gốc họ Lê chứ không phải họ Võ. Điều này làm con có một chút ngậm ngùi.
Trong ý nghĩ của con lại đặt ra một dấu hỏi.
Quá khứ của lịch sử là một sự bí ẩn chưa có sự khẳng định nhất định. Ví như trước thời ông Cao tổ của con thuộc về dòng họ Lê, vậy các đời trước hơn nữa liệu các cụ cao tổ thuộc về họ gì ? và những biến đổi của nó như thế nào ? điều này làm con phân vân. Nhưng rồi con suy nghĩ rằng dù con mang dòng họ nào thì con vẫn biết ơn các cụ tổ đã sáng lập ra các dòng họ để con cháu ngày nay được mang tên dòng họ của các cụ lưu truyền lại. Và điều này đã làm con cảm thấy vui bác à, con mong rằng sau này con sẽ có nhiều cơ hội được hiểu về nguồn gốc đích thực của các cụ tổ mà hiện đang là một dấu hỏi rất lớn trong suy nghĩ của con bác ạ !.
Cảm ơn bác nhiều lắm.
Con chúc bác có nhiều cơ duyên hơn nữa để tìm về cội nguồn nơi đích thực vẫn còn là một sự bí ẩn.
Chúc bác luôn sức khỏe và an lành.
Võ Thị Kim Đoan (ĐTDĐ: 0988-234-828)
Nữ độc giả của tôi là một Phật tử ăn chay trường, nên sớm nhận ra ngay mọi sự đều vô thường và tương đối. Tôi muốn nói thêm với cô rằng, khi phải giấu họ Lê, ông Cao của cô đã chọn họ Võ chứ không phải một họ nào khác, hẳn là do ông cảm kích lòng tốt của một vài người họ Võ nào đó. Tương tự, nếu có người họ Võ nào đó phải thay tên đổi họ và đã chọn họ Lê chứ không phải họ khác, thì chắc hẳn vì ông thấy người họ Lê đáng mến. Nếu các vị tổ phụ nhân loại hướng lòng ta đến vị Cha Chung trên trời thì những thực tế về quan hệ họ hàng máu mủ dẫn ta đến cảm nghiệm anh em bốn biển một nhà. Điều thứ hai này bắt nguồn từ điều thứ nhất: Mọi người trên thế giới không thể là anh em với nhau nếu không có chung một người Cha.
Quả thật, phong trào tìm về cội nguồn một lần nữa làm nổi rõ những câu hỏi muôn thuở của loài người: Ai sinh ra ta? Sống để làm gì? Chết rồi đi đâu? Sống gởi, thác về? (Nhân sinh hà tại? Tại thế như hà? Hậu thế như hà? Sinh ký tử quy?) Ai sẽ cho ta câu trả lời chính xác nếu không phải là chính Thiên Chúa, cội nguồn và đích điểm tận cùng của muôn loài muôn vật?
Thế nhưng, do không biết đến ánh sáng mặc khải của Thiên Chúa, người ta đang có nguy cơ quay về với những mê tín trầm trọng. Giữa thế kỷ 17, vì các dân tộc Đông Á còn rất nặng mê tín trong một số hình thức thờ cúng, Tòa Thánh Rôma đã buộc tín hữu Công giáo Đông Á xa lìa những hình thức ấy. Tới giữa thế kỷ 20, những tiến bộ xã hội nhiều mặt đã giúp giải trừ sự mê tín. Do đó Tòa Thánh đã rút lại lệnh cấm (1933 tại Nhật, 1938 tại Trung Hoa và 1964 tại Việt Nam). Thế nhưng gần đây, những mê tín cũ lại bùng phát ngày càng trầm trọng khiến truyền thông đại chúng, từ báo chí đến truyền thanh và truyền hình, cách riêng mỗi dịp Xuân về, đã có rất nhiều hồi chuông báo động. Một số người Công giáo yếu đức tin và gặp khó khăn thử thách cũng lây nhiễm nhiều mê tín.
Khác biệt giữa đức tin và mê tín là ở chỗ: một bên tin và biết tại sao mình tin, còn một bên chỉ tin theo kiểu cầu may, tin mà không biết tại sao phải tin như thế. Đức tin thì tin vì yêu mến, mê tín thì tin vì vụ lợi và âu lo: sợ tai nạn, mong được tiền bạc và địa vị ở trần gian.
Do mê tín, người ta rơi vào mâu thuẫn: một đàng cho rằng hết kiếp này lại đầu thai sang kiếp khác, làm người hay làm thú, một đàng lại tin rằng tổ tiên từ bao đời vẫn đang anh linh phù hộ cho con cháu. Mỗi ngày người ta đón nhận biết bao ơn lành Thiên Chúa, từ cơm ăn, nước uống, khí thở, ánh sáng mặt trời cho đến sức khỏe, trí khôn, tình yêu và tự do… mà không nghiệm ra rằng tiền bạc vật chất cũng là ơn lành của chính Thiên Chúa Tạo Hóa; Ngài ban tất cả cho ta làm phương tiện để đáp lại tình thương của Ngài mà sống cho nên người như Ngài muốn. Tổ tiên xưa ăn ngay ở lành là nhờ ơn Chúa và nay đang linh hiển hộ phù con cháu cũng là nhờ ơn Chúa. Thử nghĩ xem, mai kia chúng ta chết đi và mốt nọ cháu con ta thắp hương khẩn cầu chúng ta phù hộ, chúng ta sẽ lấy quyền phép nào và lấy từ kho tàng nào để trợ giúp chúng, nếu không phải là lúc ấy chính chúng ta sẽ chuyển cầu cho chúng trước mặt Cha trên trời để Ngài ban ơn phúc cho chúng? Người ta quên rằng chính Thiên Chúa Tạo Hóa đã xét xử và thưởng phạt mọi thế hệ tổ tiên. Chỉ những tổ tiên nào đang được hưởng phúc với Thiên Chúa thì mới có khả năng chuyển cầu cho con cháu trước thánh nhan Ngài.
Do mê tín, người ta thêu dệt hình ảnh một thế giới vô hình theo mẫu thế giới hữu hình: mỗi dòng họ có châu quận riêng, chết rồi ai về châu quận nấy. Quyển Lịch Vạn Niên bên Tàu liệt kê 510 châu quận ở thế giới bên kia, chỉ gồm toàn những địa danh bên Tàu, vậy thì người Lào, người Campuchia, người Úc, người Phi, người Mỹ chết rồi đi đâu? Ngay cả người Tàu, chết rồi sẽ về châu quận của cha hay của mẹ? Những chuyện ấy chẳng khác nào câu hỏi lẩm cẩm của nhóm Sađốc xưa về chuyện dựng vợ gả chồng bên kia thế giới (x. Mt 22,23-33).
Trực giác về sự “quy tiên” (chết là về với tổ tiên nguồn cội) sẽ rực sáng lên khi người ta nhận biết Đấng Tối Cao là cội nguồn cuối cùng, duy nhất và đích thực, đồng thời cũng là đích điểm cuối cùng mọi loài phải vươn tới. Mọi thế hệ tổ tiên đều đã, và mọi thế hệ con cháu đều sẽ trở về với nguồn cội cao nhất, từ đó loài người đã phát xuất ra (x. Ga 13,3). Chỉ một mình nguồn cội ấy, chỉ một mình Thiên Chúa Chí Thánh, mới đáng cho ta yêu kính hết dạ hết lòng và nhiệt thành phụng sự đến hy sinh mạng sống. Mọi thụ tạo, cá nhân cũng như tập thể, đều có thể khiến những kẻ dấn thân phụng sự nó bị vỡ mộng, chỉ một mình Thiên Chúa mới hoàn toàn trung tín, không để cho kẻ tin thờ Ngài phải thất vọng bao giờ.
Do thiếu ánh sáng mặc khải, người ta không biết rằng kẻ thù của loài người là ma quỷ luôn xúi giục mọi người mê theo của cải vật chất. Ma quỷ đầy ghen tương, nó đã đánh mất hạnh phúc đời đời nên quyết không để cho con người hưởng được hạnh phúc ấy. Mọi hoạt động của nó đều nhằm lôi kéo con người lìa xa nguồn cội là Thiên Chúa và đánh mất hạnh phúc đích thật trong Ngài. Nó quá rõ không gì có thể mê hoặc lòng người cho bằng lợi (x. Mt 6.19-21.25-34; 19,23-26) và danh (x. Lc 14,7-11; Ga 5,44). Bài học quanh ta sờ sờ trước mắt, biết bao người vì chút tư lợi và hư danh mà bán rẻ lương tâm, quên mất quyền lợi của quốc gia dân tộc, biết bao kẻ giàu lên một chút là cậy của khinh người, coi thường cả trời đất, biết bao gia đình tan rã vì tiền bạc, biết bao tổ chức tốt lành bỗng chốc một sáng một chiều lòng người ly tán chỉ vì tiền bạc của cải…
Giáo lý Kinh Thánh giúp ta xác tín rằng tiền của không là mục đích đời người nhưng chỉ là phương tiện để giúp ta nên người, hoàn thành cuộc đời theo ý Thiên Chúa và về lại với Ngài.
Hỡi người tín hữu Chúa Kitô, phúc cho bạn, vì hơn ai hết, chính bạn có thể tuyên xưng như thánh Phaolô: “Tôi biết tôi đã tin vào ai” (2Tm 1,12). Vâng, chúng ta biết mình tin vào Thiên Chúa duy nhất và vô hình, hằng sống và đầy yêu thương nhân hậu. Một khi đã nhận biết “Thiên Chúa là Tình Yêu” (1Ga 4,8.16), là Cha Toàn Năng Nhân Ái, ta chẳng còn phải lo lắng gì về những thua thiệt ở trần gian (x. Rm 8,28-30). Ta sẽ luôn vững lòng tin cậy Chúa Giêsu Kitô, Con Một của Thiên Chúa và là Anh Cả của loài người. Chính Ngài đã chết và sống lại để chiến thắng sự chết và dẫn đưa ta về cội nguồn đích thật là cõi lòng Thiên Chúa, như Ngài đã nói: “1Anh em đừng xao xuyến! Hãy tin vào Thiên Chúa và tin vào Thầy. 2Trong nhà Cha Thầy, có nhiều chỗ ở; nếu không, Thầy đã nói với anh em rồi, vì Thầy đi dọn chỗ cho anh em. 3Nếu Thầy đi dọn chỗ cho anh em, thì Thầy lại đến và đem anh em về với Thầy, để Thầy ở đâu, anh em cũng ở đó” (Ga 14,1-3).
Hiểu như thế, ước gì bà con Công giáo khắp nơi tích cực tham gia phong trào dựng lại gia phả, tìm về nguồn cội. Những hạn chế về gia phả sẽ giúp ta vượt khỏi tầm mức bé nhỏ cục bộ để vươn tới tình huynh đệ đại đồng … Những hạn chế trên đường về nguồn cội sẽ thức tỉnh ta hướng về cội nguồn cuối cùng và đích thật. Công việc này sẽ mở cho ta những quan hệ thật hồn nhiên, gặp gỡ được biết bao người thân thương để cùng xây dựng tình tương thân tương ái.
Qui Nhơn, 19-01-2011
Lm VÕ TÁ KHÁNH

TÓM TẮT QUÁ TRÌNH THÀNH LẬP
HỘI ĐỒNG DÒNG HỌ VŨ - VÕ VIỆT NAM

Bác sĩ Vũ Thị Thành

Từ khoảng năm 1990, một số bà con họ Vũ/Võ sinh sống tại Hà Nội có quê ở làng Mộ Trạch đã tập hợp thành “ Hội đồng hương Mộ Trạch tại Hà Nội”. Hội đồng hương đã có một số hoạt động hướng về cội nguồn như: sưu tầm các tài liệu về làng Mộ Trạch, về Thần Tổ Vũ Hồn, về gia phả của Ngũ Chi, Bát Phái của làng Mộ Trạch vv…
Ngoài ra Hội cũng phát triển rộng ra với bà con họ Vũ có gốc từ Mộ Trạch nhưng gia đình đã di cư các địa phương khác và hoạt động cũng đã mở rộng dần ra nhiều địa phương khác. Do đó, năm 1993 kỹ sư Vũ Mạnh Hà về Mộ Trạch cung tiến xây nhà khách 3 gian tại Miếu Thần Tổ để đón bà con các nơi về bái Tổ. Cũng năm 1993, tiến sĩ Vũ Ngọc Thinh quê gốc ở Mộ Trạch, gia đình vào cư trú tại Tp. HCM từ trước năm 1954 sau này sang làm việc tại Nhật cũng đã về Mộ Trạch cung tiến xây lăng mộ Tổ. Từ đó phát triển thành Ban Liên lạc Vũ – Võ Việt Nam.
* Đến ngày 28-5-1995 buổi họp mặt họp Vũ - Võ lần đầu tiên được tổ chức tại Hà Nội đã có tới gần 400 đại biểu về dự. Hội trường Bộ Y tế 138A Giảng Võ không đủ chỗ ngồi, nhiều bà con đứng chật kín hành lang. Tại buổi họp lần thứ Nhất họ Vũ – Võ này, Ban Liên lạc họ Vũ – Võ đầu tiên chính thức ra mắt do Luật sư Vũ Quý Vỹ làm Chủ Tịch, nguyên đại tá Vũ Thuý làm Phó chủ tịch và kỹ sư Vũ Mạnh Hà làm Tổng thư Ký. Tại buổi gặp mặt dòng họ lần thứ nhất này cũng có đại biểu từ nhiều tỉnh về dự. Các đại biểu đó là những hạt nhân để phát triển thành lập Ban Liên Lạc họ Vũ Võ ở các địa phương.
* Ngày 12-1-1997, Hội nghị đại biểu họ Vũ Võ lần thứ 2 được tổ chức tại Hà Nội, cũng tại Hội trường Bộ Y Tế, quy tụ thêm một số Ban Liên Lạc họ Vũ Võ mới thành lập ở một số tỉnh thành khác. Hội nghị bổ sung hoàn chỉnh Bản Quy ước Dòng họ và xây dựng chương trình hoạt động của Dòng họ. Từ đó Ban Liên Lạc trung ương đã tổ chức đi sâu sát hơn xuống Ban Liên Lạc của các địa phương và mạng lưới hoạt động ngày càng rộng khắp trên phạm vi cả 3 miền Bắc – Trung – Nam.
* Ngày 18-1-1998, Hội nghị Đại biểu họ Vũ Võ lần thứ 3 đã được tổ chức tại Hà Nội nhằm thảo luận những công việc cấp thiết của Dòng họ như: Phát triển Ban Liên Lạc các địa phương, hướng về cội nguồn, vận động công đức cho quê tổ Mộ Trạch, liên hệ phát triển ra họ Vũ Võ ở ngoài nước v.v….
Năm 2000 cụ Chủ tịch Ban Liên Lạc, luật sư Vũ Quý Vỹ qua đời, ông Vũ Xuân Sinh được bầu giữ chức Chủ tịch Ban Liên Lạc Dòng họ.
* Ngày 24-11-2002 Hội nghị họ Vũ Võ lần thứ 4 đã tổ chức tại Hà Nội nhằm kiện toàn Ban chấp hành Hội đồng Dòng họ và phối hợp triển khai công trình tôn tạo khu di tích Miếu Thần Tổ Vũ Hồn tại làng Mộ Trạch.
* Ngày 11-01-2004, sau 2 năm tôn tạo, khu di tích Thần Tổ Vũ Hồn đã được khánh thành nhân kỷ niệm 1200 năm ngày sinh Đức Thần Tổ Vũ Hồn; số bà con về Mộ Trạch lên đến hai vạn người. Bà con rất phấn khởi trước công trình đàng hoàng to đẹp của khu di tích Thần Tổ Vũ Hồn. Trong buổi lễ khánh thành đã tôn vinh các nhà công đức của dòng họ trong đó có hai nhà công đức chính là ông Võ Văn Hồng (quê Thanh Chương, Nghệ An) và ông Vũ Văn Tiền (quê Tiền Hải, Thái Bình).
* Ngày 27-11-2005 Hội nghị họ Vũ Võ lần thứ 5 được tổ chức tại Hà Nội đã có tới hơn 500 đại biểu tham dự. Hội nghị đã một lần nữa kiện toàn và phát triển Ban Chấp hành gồm có:
- Chủ tịch Ban Liên Lạc Vũ Võ VN: Tiến sĩ Vũ Ngọc Kỳ.
- 7 phó chủ tịch
- 17 vị Ban Thường trực
- 90 vị Ủy viên khắp cả các tỉnh thành và trung ương.
* Tháng 6-2006 Ban Liên Lạc họ Vũ Võ VN đã thành lập các tiểu Ban chuyên môn giúp các công việc của dòng họ đi vào chuyên sâu và có hiệu quả cao hơn, gồm: Tiểu Ban Văn hóa và Tuyên truyền, Tiểu Ban Khuyến học & Khuyến tài, Tiểu Ban Tổ chức và thi đua & khen thưởng, Tiểu Ban nghiên cứu và chắp nối Phả, Câu lạc bộ doanh nhân họ Vũ Võ.
* Tháng 9-2007 Ban Liên Lạc họ Vũ-Võ VN được đổi tên thành “Hội đồng Dòng họ Vũ-Võ Việt Nam” và các tiểu Ban đổi thành các Ban.
* Ngày 31-7-2008, Chủ tịch Ban Liên Lạc Vũ Võ VN, Tiến sĩ Vũ Ngọc Kỳ, qua đời. Tháng 12 - 2008, với sự giới thiệu của hai cụ Chủ tịch danh dự và thành viên HĐDH, Ban Thường vụ đã bầu phiếu kín bổ sung 4 vị lãnh đạo mới gồm:
1. Ô. Vũ Tuấn, Chủ tịch HĐDH.
2. Ô. Vũ Minh Giang, Phó Chủ tịch HĐDH.
3. Ô. Vũ Ngọc Thức, Phó Chủ tịch HĐDH.
4. Ô. Vũ Xuân Hồng, Phó Chủ tịch HĐDH.
* Ngày 24-8-2009, Hội nghị họ Vũ Võ lần thứ 6 được tổ chức tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia Mỹ Đình, Hà Nội, có tới gần 3000 đại biểu tham dự. Đại Hội thông qua Quy ước Hội Đồng Dòng Họ Trung Ương và Danh sách Hội Đồng Dòng Họ nhiệm kỳ VI, gồm 99 vị, do giáo sư Vũ Tuấn làm Chủ tịch.
* Ngày 09-5-2010, Hội nghị Ban Chấp hành HĐDH Vũ Võ Việt Nam khóa VI lần thứ nhất đã họp tại Hà Nội với nhiều điểm đổi mới: đi sâu vào các chuyên đề hoạt động, khuyến khích các mặt mạnh của các địa phương, vạch ra được kế hoạch và nhiệm vụ cụ thể của từng năm và đẩy mạnh phong trào hoạt động dòng họ của các địa phương, không ngừng phát huy truyền thống quý báu NHÂN HẬU - TRÍ TUỆ của dòng họ để cùng trăm họ đóng góp vào công cuộc bảo vệ và xây dựng đất nước thân yêu của chúng ta.
Hiện nay mạng lưới tổ chức dòng họ Vũ Võ đã ngày càng rộng khắp các địa phương. Tại tuyến tỉnh đã có 33 tỉnh thành lập Hội đồng dòng họ Vũ Võ, những tỉnh còn lại tuy chưa thành lập được tuyến tỉnh nhưng cũng đã có tổ chức dòng họ ở tuyến huyện, xã hoặc thôn... Không những thế, do công tác văn hóa truyền thông của dòng họ ngày càng phát triển (cả hình thức bản tin và mạng internet) nên không những bà con trong nước mà bà con họ Vũ Võ công tác hoặc cư trú tại nhiều nước trên thế giới cũng đoàn kết hướng về Tổ quốc và hướng về cội nguồn của dòng họ như họ Vũ Võ ở Pháp , Canada, Mỹ, Nhật, Thụy sĩ, Hung gary v.v... HĐDH Vũ Võ Việt Nam cũng đã cử ông Vũ Xuân Hồng, Phó Chủ tịch HĐDH hiện là Chủ tịch Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam (VUFO) chuyên phụ trách việc liên kết các hoạt động của bà con đồng tộc tại các nước nên phong trào ngày càng phát triển thuận lợi hơn.


Bác sĩ VŨ THỊ THÀNH






HỌP MẶT HỌ VÕ CÔNG GIÁO BÌNH ĐỊNH
TẾT CANH DẦN


Cho đến những tháng cuối năm 2009, phần lớn các gia đình họ Võ theo Công giáo tại các giáo xứ thuộc tỉnh Bình Định chưa nghe biết về sinh hoạt liên kết họ Vũ-Võ toàn quốc. Khi nhận được Bản Tin Dòng Họ HỌC VÀ HÀNH quý 3 năm 2009, tường trình về Đại Hội Toàn Quốc Dòng Họ Vũ-Võ lần thứ VI, ai cũng ngạc nhiên và xúc động. Cụ Võ Huề 78 tuổi tìm gặp linh mục Võ Tá Khánh đề nghị tổ chức một cuộc họp mặt đại diện các nhóm họ Võ Công giáo rải rác trong các giáo xứ ở Bình Định. Linh mục Khánh đã trao đổi với bốn linh mục họ Võ khác hiện phục vụ tại tỉnh Bình Định và ấn định cuộc họp mặt lần đầu vào ngày mùng 8 tháng Giêng Canh Dần, sinh nhật Thủy tổ Vũ Hồn, từ 14 giờ đến 16g30, tại Nhà thờ đá Ghềnh Ráng, đối diện cổng vào mộ nhà thơ Hàn Mạc Tử (phường Ghềnh Ráng, TP Qui Nhơn). Nhà thờ này là một điểm hành hương du lịch nhỏ nhắn, có kiến trúc rất đẹp do một vị họ Võ là linh mục Võ Đình Đệ thiết kế và thi công. Từ quyết định đến tổ chức chỉ hơn mười ngày, nhằm những ngày tết rộn ràng, không kịp in giấy mời, chỉ gọi nhau qua điện thoại. Dù vậy, đã có hơn 60 người từ 8 giáo xứ khác nhau về dự. Tiếc là sinh hoạt nhằm vào Chủ Nhật, các linh mục đều bận việc nên chỉ hai linh mục Võ Đình Hoài và Võ Tá Khánh có mặt.
Cuộc họp mặt gồm hai phần: Thảo luận và Thánh lễ.
Buổi thảo luận tổ chức tại hội trường, quanh bức ảnh Đức Mẹ Maria do Bác sĩ Vũ Thị Thành, Ủy viên Thường vụ kiêm Trưởng Ban biên tập Bản tin dòng họ, vừa gửi tặng trong dịp Tết Canh Dần.
Sau lời chào mừng và giới thiệu các tham dự viên, linh mục Khánh trình bày giúp mọi người nắm bắt tình hình sinh hoạt liên kết dòng họ Vũ Võ hiện nay, ngoài liên kết rộng lớn trên bình diện cả nước, còn có tổ chức liên kết cấp địa phương tại 32 tỉnh và thành phố, trong đó có Hội Đồng Dòng Họ Vũ Võ tỉnh Bình Định do ông Vũ Hoàng Hà làm chủ tịch. Theo dự kiến ban tổ chức, cuộc họp mặt năm nay là để làm quen và đi tới đề cử một Ban Liên Lạc. Ban này sẽ tìm liên lạc với các nhóm họ Võ khác thuộc 20 giáo xứ còn lại tại tỉnh Bình Định và sẽ tổ chức cuộc họp mặt lần thứ hai vào 08-01 năm sau, để ra mắt với Hội Đồng Dòng Họ Vũ Võ cấp tỉnh và cơ cấu thành một chi hội, hội nhập vào sinh hoạt chung của bà con dòng họ Vũ- Võ tỉnh Bình Định. Linh mục Khánh cũng nói qua về các đại hội toàn quốc, về lịch sử Thủy Tổ Vũ Hồn, về lễ hội mùng 8 tháng Giêng ở Mộ Trạch, về bản thông tin dờng họ Học Và Hành, các ấn phẩm khác và các trang mạng họ Vũ-Võ.
Thời giờ vắn vỏi, chỉ kịp cho mươi người phát biểu. Các phát biểu đều hoan nghênh việc liên kết, hy vọng sinh hoạt này vừa đem lại tình nghĩa ấm cúng và sự hòa hợp lương giáo, vừa phát huy lòng hiếu thảo, góp phần giúp tuổi trẻ nên người. Tiếp đến cuộc họp đã nhanh chóng đề cử được một Ban Liên Lạc với cụ Võ Huề là Trưởng Ban danh dự và ông Võ Minh Sang là Trưởng Ban điều hành, thêm vào đó là 8 vị đại diện 8 giáo xứ. Số các đại diện này sẽ tăng lên theo số các giáo xứ liên kết được.
Sau khi linh mục Võ Đình Hoài đúc kết phần thảo luận, cuộc sinh hoạt bước vào phần thứ hai là thánh lễ, bên trong nhà thờ. Trước cung thánh có bài trí bàn thờ Thủy Tổ Vũ Hồn. Trong phần chia sẻ, linh mục Khánh cho bịết, theo gia phả họ Võ Hà Hoàng, vị tổ thứ ba của họ Võ ở Hà Tĩnh là Võ Cồng có hai người con trai: con trưởng là ông Quan Phụ ở lại Hà Tĩnh, người con thứ là ông Võ Mạnh di cư vào Bình Định. Ngoài ông Mạnh có thể còn có những vị tổ khác từ phía Bắc di cư vào Bình Định. Các nhóm họ Võ Công giáo thuộc về nhiều nhánh khác nhau, liên hệ với những từ đường họ Võ khác nhau, rải rác nhiều nơi tại Bình Định, quy tụ những người đồng tộc không phân biệt lương giáo. Từ thực tế ấy, việc liên kết các nhóm họ Võ Công giáo ở tỉnh Bình Định sẽ nặng phần tinh thần, chỉ nhằm động viên lẫn nhau chăm chỉ học hành và sống tốt đời đẹp đạo, chứ không có trụ sở. Các vị trong Ban Liên Lạc sẽ là những người phục vụ cho việc chung. Bức ảnh Đức Mẹ Maria và bức ảnh Thủy Tổ Vũ Hồn sẽ được xem như kỷ vật luân lưu giao cho các vị Trưởng Ban Liên Lạc đưa về nhà mình tôn kính. Theo hướng ấy, cuối thánh lễ, linh mục Khánh đã trao bức ảnh Đức Mẹ Maria cho cụ Võ Huề và bức ảnh Thủy Tổ Vũ Hồn cho ông Võ Minh Sang.
Cuộc họp mặt kết thúc với những chiếc bánh in ở trước cửa nhà thờ, bánh in là đặc sản Tết Nguyên Đán của Bình Định.

VÕ TÂM ANH tường trình
CHIA SẺ VỀ
SINH HOẠT HỌ VÕ CÔNG GIÁO

Kính thưa hai Cụ Cố Vấn HĐDH Vũ Võ VN
Quí vị trong Ban Thường trực HĐDH Vũ Võ VN
Và toàn thể Hội Nghị
Hai anh em chúng tôi là linh mục Võ Tá Đề và linh mục Võ Tá Khánh xin trân trọng kính chào và thân ái cầu chúc tất cả Quí Vị luôn an vui hạnh phúc. Chúng tôi rất sung sướng khi được hội nhập vào sinh hoạt dòng họ Vũ Võ cả nước và, hơn nữa, hôm nay được chia sẻ với Hội Nghị một ít kinh nghiệm và suy tư của chúng tôi trong công tác vận động phát huy tinh thần dòng họ Vũ Võ trong giới Công giáo.
Để trình bày mạch lạc, xin phép được đi từ những kinh nghiệm bản thân, những khó khăn gặp phải và việc mày mò tìm cách giải quyết, qua những xác tín cho tới việc chia sẻ với bà con đồng đạo.
Ông nội chúng tôi sinh 6 trai 3 gái. Cụ qua đời trước khi các con trai của Cụ lập gia đình. Thế nhưng tất cả 6 người con trai ấy – tức là các phụ huynh của chúng tôi – đều có chung một nhiệt tình đối với dòng họ. Điều ấy khiến hai anh em chúng tôi từ ngày còn là sinh viên đã thao thức nhiều về nguồn cội. Sau khi thụ phong linh mục, ơn Trên đã dẫn dắt chúng tôi dấn thân vào lãnh vực này, mỗi người một cách. Lm Võ Tá Đề đi về phía học thuyết, với luận án tiến sĩ chuyên đề “Một nền tảng thần học và văn hóa cho việc thờ cúng tổ tiên nơi người Công giáo Việt Nam”. Đó cũng là lý do tại sao tôi xin được mời Lm Đề cùng tham dự hội nghị lần này. Luận văn của Lm Đề dài 348 trang tiếng Anh, quí vị nào quan tâm có thể xem bản rút ngắn bằng tiếng Việt tại trang tin của báo Viện Triết Đạo: http://members.cox.net/vientrietdao/bao/lenghi.html hoaëc bản tóm tiếng Anh tại mục từ “Chinese rites controversy” trong New Catholic Encyclopedia, 2nd ed., 2003, Vol. 3, pp. 513-517.
Phần tôi, tôi lại có may mắn đi về phía kinh nghiệm sống để bổ sung phần luận thuyết của Lm Võ Tá Đề. Xin nêu 3 kinh nghiệm về những khó khăn và một kinh nghiệm về việc chia sẻ với người đồng đạo.
KHÓ KHĂN 1: GIÁN ĐOẠN PHẢ LIỆU
Bản gia phả chi tộc chúng tôi đã được chuyển dịch sang chữ quốc ngữ khoảng 1950. Tiếc thay khoảng năm 1978 nó đã bị mối mọt phá hủy. Sự kiện ấy giúp tôi đồng cảm với những nhóm mất hẳn gia phả, do chiến tranh, nghèo đói, không được đi học…
Hiện nay ở Thạch Hà (và từ Thạch Hà ra đi) có nhiều gia đình Công giáo mang họ Võ Tá, chưa kể những gia đình mang họ Võ với chữ lót khác, cũng bị mất gia phả như chúng tôi. Mỗi nhóm chỉ có thể quy tụ quanh những vị tổ gần đây hiện còn biết được mà không sao xác định được liên hệ thế thứ giữa vị tổ nhóm mình với những vị tổ các nhóm khác. Về mặt tâm tình đồng tộc, họ không ngần ngại nhận mình phát xuất từ cùng một vị trưởng tộc đã theo Công giáo là cụ Hiển Dương Hầu Võ Tá Cảnh, nhưng do thiếu phả liệu nên không sao nối kết được.
Từ đó, tôi đề ra khái niệm “đường dẫn co dãn”, có nghĩa là những gia đình nào muốn đều có thể tiếp tục viết bản gia phả của chính mình, bằng cách nối một đường dẫn co dãn từ tổ Võ Tá Cảnh đến vị tổ cao nhất mà gia đình hiện còn biết được. Ví dụ nơi gia phả phía thầy tôi, đường dẫn ấy sẽ nối từ tổ Võ Tá Cảnh cho đến tổ Võ Tá Dinh, còn phía họ Võ của các cậu tôi và mẹ tôi đường dẫn sẽ nối thẳng từ tổ Võ Tá Cảnh đến tổ ngoại tôi là cụ Lu-ca.
Khi tôi mới nêu giải pháp này vào năm 1997, nhiều người còn ngần ngại. Thế nhưng, dịp tế Thanh Minh 2010, hầu hết các nhánh họ Võ tại giáo xứ chúng tôi đều đã có mặt tại từ đường đại tôn ở Hà Hoàng.
KHÓ KHĂN 2: GIÁN ĐOẠN TẬP TỤC
Hoàn cảnh truyền giáo tại Viêt Nam và Trung Hoa thế kỷ XVII quá phức tạp. Trong lúc một số nhà truyền giáo đón nhận việc thờ cúng tổ tiên, một số khác lại ngộ nhận, cho rằng việc thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam là một tôn giáo, trong đó tổ tiên được coi như những vị thần. Từ ngộ nhận ấy, sau nhiều tranh luận cam go gần một thế kỷ, ngày 5 tháng 7 năm 1742, Giáo Hoàng Bênêđictô XIV ra sắc chỉ Ex quo singulari cấm người Công giáo Viễn Đông thực hành các nghi lễ thờ cúng cổ truyền. Mãi đến năm 1939 lệnh cấm này mới được giải tỏa cho Trung Hoa và năm 1965 cho Việt Nam. Để khỏi mất thời giờ của hội nghị mà quý đại biểu vẫn nắm được phần nào những khúc mắc của vấn đề, tôi xin tặng đính kèm bài giáo lý tôi viết về vấn đề này.
Bị gián đoạn hơn 200 năm, việc áp dụng lại nghi lễ thờ cúng cổ truyền đối với người Công giáo không phải dễ. Trong luận văn của mình, Lm Đề nêu một số đề xuất. Phần tôi thì đã biên soạn bản chỉ dẫn thực hành áp dụng định hướng của Hội đồng Giám mục VN, trong quyển “Kinh Nguyện Gia Đình”.
KHÓ KHĂN 3: ĐÀO TẠO LỚP TRẺ
Có lẽ trong quý vị đây ai cũng đều chung nỗi thao thức với tôi khi nhìn đến con em chúng ta. Nhiều ảnh hưởng không mong muốn từ mọi nơi trên thế giới đang tạo nên một lớp trẻ có những não trạng rất khác với cha ông… Ai trong chúng ta cũng đều ước mong có thể làm cái gì để giúp các cháu đứng vững trên đường thiện.
Nhìn xa hơn, cuộc khủng hoảng luân lý của Âu Mỹ ngày càng kỳ quái, có nguy cơ khiến tổ chức gia đình bị tan rã tận gốc rễ. Sách báo, phim ảnh, truyền thanh và truyền hình đang vô tình mở ngõ cho cuộc khủng hoảng ấy tràn vào Việt Nam.
Từ góc độ một linh mục, tôi nghĩ rằng muốn cứu giúp lớp trẻ, các tôn giáo và những truyền thống tốt đẹp của dân tộc cần phải tựa vào nhau, học hỏi nhau và hỗ trợ lẫn nhau. Dù theo tôn giáo nào, người Việt vẫn có một chân trời chung là Đạo Hiếu. Cần phát huy khả năng giáo dục rất lớn của Đạo Hiếu cổ truyền là vì thế. Tuy nhiên thực tế cho thấy lớp trẻ đang trở thành xa lạ, không còn tha thiết với kho tàng ấy.
Khắp nơi trên đất nước, các dòng họ đều đua nhau tìm về nguồn cội. Thế nhưng lớp người quan tâm hầu hết đều thuộc độ tuổi gần về hưu trở lên.
Tôi rất trân trọng những tìm tòi về quá khứ và cũng cố gắng đóng góp hết sức mình vào lãnh vực ấy. Tuy nhiên, tôi hướng nhiều hơn tới hiện tại và tương lai. Vì thế, hơn 14 năm trước, trong cuộc họp về gia phả họ Võ Tá do Bác sĩ Võ Tá Liêu đứng mời, tại Hội trường Viện Sử Học, Hà Nội, ngày 13-7-1996, tôi đã nêu lên điều ấy để xin mọi người cùng suy nghĩ để tìm cách giúp bạn trẻ nhập cuộc.
Về phần mình, trong sinh hoạt dòng họ tại Tuy Hòa, để lôi cuốn các bạn trẻ nhập cuộc từ tuổi nhỏ, tôi đã mạnh dạn nêu một số sáng kiến vượt những thói quen ngày trước và được các bậc trưởng bối chấp thuận:
1. Tính ngày giỗ theo dương lịch
2. Tổ chức khuyến học – và tổ chức cho các cháu những chuyến đi chơi xa thật hào hứng nhân ngày phát thưởng.
3. Phục hồi lại gia phả với những gì còn biết còn nhớ được. Cả những người đang sống (cho đến cháu ngoại còn bé tí) vẫn được ghi tên vào gia phả và in phát cho các gia đình để mọi người đều thấy mình có liên quan.
4. Thực hiện gia phả trên một CD cập nhật vài năm một lần. có hình từng gia đình và từng cháu, các cháu có thể bấm tìm như trên một website. Công việc này đang trong vòng thử nghiệm, các cháu nhỏ tỏ ra rất thích thú khám phá nhiều điều về dòng họ, gia tộc và họ hàng trên màn ảnh vi tính. Do bận công vụ của Giáo Hội, tôi chưa thể hoàn chỉnh CD này nên chưa thể nhân rộng. Chúng tôi cũng đang tìm người thiết kế một trò chơi điện tử về gia phả và dòng họ để đưa vào CD này cho các cháu nhỏ được hào hứng hơn.
CHIA SẺ KINH NGHIỆM VỚI NGƯỜI ĐỒNG ĐẠO
Sau nhiều năm, việc giáo dục theo hướng trên đây trong chi tộc chúng tôi tỏ ra có kết quả. Tôi đã chia sẻ với một số anh em linh mục họ Vũ Võ. Cụ thể tôi đã đăng ký mua hàng trăm quyển Bản tin Khuyến học - Khuyến tài và sau chuyển thành Thông Tin Dòng Họ - Học Và Hành của dòng họ trong 3 năm qua tặng một số vị họ Vũ Võ đang là chức sắc lớn trong Giáo hội Công giáo cũng như một số bà con Công giáo khác.
Tôi thuộc Giáo phận Qui Nhơn, gồm ba tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên. Tôi có hướng và đang chuẩn bị xây dựng ban liên lạc họ Võ Công giáo cho cả ba tỉnh. Do những thuận lợi thực tế, tôi đã bắt đầu từ tỉnh Bình Định.
Cho đến những tháng cuối năm 2009, phần lớn các gia đình họ Võ theo Công giáo tại các giáo xứ thuộc tỉnh Bình Định chưa nghe biết về sinh hoạt liên kết họ Vũ Võ toàn quốc. Khi nhận được Bản Tin Dòng Họ - Học Và Hành quý 3 năm 2009, tường trình về Đại Hội Toàn Quốc Dòng Họ Vũ Võ lần thứ VI, ai cũng ngạc nhiên và xúc động. Cụ Võ Huề, 78 tuổi, tìm gặp tôi đề nghị tổ chức một cuộc họp mặt đại diện các nhóm họ Võ Công giáo rải rác trong các giáo xứ ở Bình Định. Tôi đã trao đổi với bốn linh mục họ Võ khác hiện phục vụ tại tỉnh Bình Định và ấn định cuộc họp mặt lần đầu vào ngày mùng 8 tháng Giêng Canh Dần, sinh nhật Thủy tổ Vũ Hồn, từ 14 giờ đến 16g30, tại Nhà thờ đá Ghềnh Ráng, đối diện cổng vào mộ nhà thơ Hàn Mạc Tử (phường Ghềnh Ráng, TP Qui Nhơn). Từ quyết định đến tổ chức chỉ hơn mười ngày, nhằm những ngày tết rộn ràng, không kịp in giấy mời, chỉ gọi nhau qua điện thoại. Dù vậy, đã có hơn 60 người từ 8 giáo xứ khác nhau về dự, cùng với hai linh mục Võ Đình Hoài và Võ Tá Khánh.
Cuộc họp đã nhanh chóng đề cử được một Ban Liên Lạc với 8 vị đại diện 8 giáo xứ. Ban này sẽ tìm liên lạc với các nhóm họ Võ khác thuộc 20 giáo xứ còn lại tại tỉnh Bình Định và sẽ tổ chức cuộc họp mặt lần thứ hai vào 08-01 (âm lịch) năm sau, để ra mắt với Hội Đồng Dòng Họ Vũ Võ cấp tỉnh và cơ cấu thành một chi hội, hội nhập vào sinh hoạt chung của bà con dòng họ Vũ Võ tỉnh Bình Định.
Sau Bình Định, tôi sẽ hướng tới Quảng Ngãi và Phú Yên. Trong dịp đi phục vụ tại huyện đảo Lý Sơn đầu tháng Tư vừa qua, tôi đã khởi sự liên kết một số vị họ Võ thuộc các giáo xứ tỉnh Quảng Ngãi.
Những kinh nghiệm trên, phần nào tôi đã chia sẻ với nhà giáo Võ Tá Tương, bác sĩ Võ Tá Liêu, cụ Vũ Quý Vỹ, rồi gần đây là cụ Cố vấn Vũ Khiêu và bác sĩ Vũ Thị Thành. Tôi rất được an ủi vì các vị đã tỏ ra tán thành và khích lệ. Cách riêng hôm nay, tôi sung sướng được chia sẻ trước đông đảo các đại biểu để mong nhận được nhiều chỉ giáo quý báu, nhờ đó nỗ lực kiếm tìm bé nhỏ của chúng tôi hy vọng sẽ được kết quả hơn.
Xin chân thành cám ơn và trân trọng kính chào tất cả quý vị.
Qui Nhơn, 29-4-2010
Linh mục VÕ TÁ KHÁNH
ĐÓNG GÓP VÀI THÔNG TIN
VỀ VÕ TỘC BÌNH ĐỊNH

Tôi sinh tại Hà Tĩnh, 1947; học Tiểu học ở Tuy Hòa Phú Yên 1957; bắt đầu tu học tại Tiểu chủng viện Làng Sông, Tuy Phước, Bình Định, từ 1960 và thụ phong linh mục tại Qui Nhơn cuối năm 1975. Năm 1997 tôi được cụ Võ Văn Xứng tặng một bản sao gia phả họ Võ, trong đó ghi một gạch nối giữa họ Võ Hà Tĩnh và họ Võ Bình Định. Xin phép được ghi lại như sau.
I. GHI NHẬN
Mười lăm năm sau ngày thụ phong, 1990, lần đầu về thăm quê nhà Hã Tĩnh, tôi đã được thắp hương và cử hành thánh lễ cầu an tại từ đường họ Võ ở Xóm Cồn (thôn Chàng Học, Hà Hoàng), xã Thạch Hạ, Tp Hà Tĩnh. Qua những sinh hoạt giao lưu từ ấy đến nay, tôi được xem một số gia phả họ Võ vùng Nghệ An và Hà Tĩnh, và còn giữ được ba bản sao: của từ đường ở Xóm Cồn , của họ Võ ở Sơn Thịnh, Hương Sơn, Hà Tĩnh và của họ Võ xã Phong Thịnh, huyện Thanh Chương tỉnh Nghệ An. Riêng bản sao gia phả họ Võ xã Phong Thịnh (tái bản lần thứ ba, 1996) có một chi tiết bất ngờ về quan hệ giữa họ Võ tại quê nhà tôi với họ Võ tại Bình Định.
Bản sao này (ở trang 4) cho biết tại làng La Mạc xã Phong Thịnh có một quyển gia phả Hán tự dòng họ Võ Văn và năm 1940 đã được dịch sang quốc ngữ (in ở trang 30-34) . Tuy nhiên phần phiên âm Hán tự (in ở trang 29-30) là phiên âm theo bản Hán tự của Hà Hoàng chứ không phải của Phong Thịnh, do đó có một số chi tiết chênh lệch so với bản dịch 1940.
Đời thứ nhất:
Ông Kỵ, sinh được một con trai là ông Mỹ. Chi tiết này cả ba bản giống nhau.
Đời thứ hai:
- Bản A: Ông Mỹ sinh được ba trai là Bình, Nhạc, Cồng.
- Bản B: Ông Mỹ sinh hạ ba trai (sang mục đời thứ ba mới kể tên: ông Bình, ông Nhạc và ông Cộng)
- Bản C3: Ông Mỹ sinh được ba trai là ông Bình (vô tự), ông Cung và ông Nhạc.
Đời thứ ba:
- Bản A: về ông Bình và ông Nhạc, bản A ghi: hai chi này không truyền lại. Bốn mộ của các cụ giao cho lão Sính người bản tộc trông coi. Về ông Cồng, bản A ghi: sinh được hai con trai (Mạnh, Quan Phụ). Ở mục đời thứ tư bản A ghi: ông Mạnh, vô tự.
- Bản B: về ông Bình và ông Nhạc, cũng ghi như bản A. Về ông Cộng, bản B ghi: sinh được ba trai (không nêu tên, sang mục đời thứ tư chỉ thấy nói tới hai người là ông Mạnh, vô tự, và ông Quan Phụ).
- Bản C1: Về ông Cồng, bản C1 ghi: Công sinh hạ nhị nam, trưởng viết: Ông Quan Phụ, thứ viết: Ông Mạnh (vô tự), tức là giống như bản A.
- Bản C3: không nói gì về ông Bình và ông Nhạc nhưng về ông Cung lại ghi rằng: “Ông Cung ở xã Hà Hoàng sinh được hai trai, trưởng là Gia Quan Phụ, thứ là ông Mạnh. Hiện nay gốc tích ông Mạnh ở làng Ký Trạch , huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định (có ông Chánh quản cơ là Võ Vệ thuộc chi phái này).
Từ đời thứ tư trở đi, cả ba bản chỉ nói về sự phát triển họ Võ ở Hà Hoàng.
Đang khi bản A (+ bản C2) và bản B ghi ông Mạnh vô tự thì bản C3 quả quyết gốc tích ông Mạnh hiện ở Bình Định. Xin phép được ghi lại văn bản C2 và C3 dưới đây.

II. VĂN BẢN
GIA PHỔ HỌ VŨ TÁ Ở ĐẤT HÀ HOÀNG
PHẦN HÁN TỰ
Võ tộc Đại tôn, Tiểu tôn, Thế thứ, Liệt hậu .
Đệ nhất thế tổ ông Kỹ phủ quân:
Công phú: Tính Vũ Tá, tự Bắc nhi lai, sơ ngũ vu Thiên Lộc huyện Bình Lang xã, tái di cư Thạch Hà huyện, Hà Hoàng xã, Yên Nhiên thôn, phụ tịch Trang Học thôn, kỳ địa Tân Hà, dị công ngư vi nghiệp, sinh nhất nam viết: Ông Mỹ.
Đệ nhị thế tổ ông Mỹ phủ quân:
Công nại, ông Kỹ chi trưởng nam, sinh hạ tam nam trưởng viết: Ông Bình; thứ viết: Ông Cung; tam viết: Ông Nhạc.
Đệ tam thế tổ ông Cung phủ quân:
Công nại, ông Mỹ chi thứ nam dạ (trưởng ông Bình, vô tự) bản cư Hà Hoàng Thị, thời bị tuế cô bệnh cố, tá nhân tống táng vu Yên Nhiên thôn, Vườn Mây xứ, vị cập mai táng hốt phong vụ đại chí, nhân các tán khứ, đại vụ tệ, thị lâu phụ thành nhất đại trùng, ư thị bái khốc nhi quy, kỳ hậu tiệm di quý hiển, nhân hiệu vi thiên táng mô. Công sinh hạ nhị nam, trưởng viết: Ông Quan Phụ, thứ viết: Ông Mạnh (vô tự).
Đệ tứ thế tổ Quan phủ công phủ quân:
Công nại, ông Cung chi trưởng nam sinh hạ tam nam, ngũ nữ, trưởng viết: Ông Cai Xã (ông Bá); thứ viết: ông Thái Giám Văn Mỹ Hầu; tam viết: Ông Thái (vô tự); Nữ viết: bà Nha, bà Trại, bà Đương, bà Hoa, quý viết: Đức Bà (Trình Văn Tổ Nghị Hương Trịnh Tùng 1623–1657) cung Tần thị hàng tam, quý hiệu Diệu Tính phu nhân.
Đệ ngũ thế tổ Cai xã công:
Nhân Hóa Bá tự phúc án phụ quân: công nại, quan phủ chi trưởng nam sinh hạ thất nam, nhị nữ.
– Hiển Dương Hầu (sau này tín ngưỡng Thiên Chúa giáo hậu duệ là linh mục Võ Tá Khánh ở Đà Lạt và linh mục Võ Tá Đề ở Mỹ).
– Triều Tuấn Hầu.
– Triều Hùng Hầu.
– Nghiêm Lộc Hầu.
– Cận Nghĩa Hầu.
– Kiên Nghĩa Hầu
– Cường Lộc Hầu.
Đồng ngũ thế Tổ bao phong: Tá lý công thần, đặc tiến công tử vinh lộc đại phu, thị nội giám, tổng thái giám tham tri giám sự, Văn Mỹ Hầu: tự Phúc Nhân, thụy Thuần Hậu phủ quân. Công nại: quan phụ chi thứ nam dạ sơ sinh chu tuế, vị khuyển giảo kỳ dương ký nhi trị thảo khấu tung hoành, công dữ trưởng huynh Cai Xã công, thượng ấu kỳ tài nhị tử tẩu lỵ, quá bản huyện. Ngọc Điển xã kiều (tức Cầu Cày), thất túc lạc đài nhị tử câu truy giang trung, kỳ mậu tại hậu đại hộ hành nhân cứu viện, thả viết đại giả hữu dương, Vọng bản xứ cứu cực tiểu dạ vô dương nhậm kỳ trầm nịch thời tỵ nan giải đa, toại lai cứu nhi đắc toàn hoạt, thích hữu nội giám giả kinh quá kiến nhi vị chi Viết như phu thê, ký bất lạc thử tử thả hứa, ngã dương chi Công, phụ mẫu hứa nặc Công kỳ quy giám ông gia, tráng giả linh lợi, Cung tiến nhập thị Vương-phủ, nhất tiệm thân hạnh (miễn viết một đoạn dài….) dưỡng Cai xã công chi quý tử Cường Lộc Hầu vị tự (lập tự).
6- Đệ lục thế tổ:
Đặc tiến phụ quốc thượng tướng quân, Cẩm y vệ, đô chỉ huy sứ, tư do chỉ huy sứ, thị vệ sự, tăng tham đốc Cường Lộc Hầu, tự Minh Khánh, thụy Phúc yên phủ quân, húy (Trọng).
7- Đề thất thế tổ:
Đặc tiến phụ quốc thượng tướng quân Võ tứ vệ phụng sai đề lĩnh tư thành quân Vụ sự đô đốc. Hà quận công, tặng Đông quân, đô đốc phủ, đô đốc đồng tri, Võ tướng Công, Tự thụy trung mẫn phủ quân.
(Hướng thượng sao tại Hà Hoàng xã, Tộc Trưởng là Võ Tá Hậu).



PHẦN DỊCH GIA PHỔ HỌ VŨ TÁ
Ở ĐẤT HÀ HOÀNG
(Ông cử nhân Võ Văn Tộ dịch năm 1940 ).
Nước có nguồn cây có gốc.
Thủy chi thiên lưu vạn phái tất bản ư nguyên, mộc chi thiên lưu vạn diệp tái bản ư căn.
+ Nhân sinh do Tổ chớ quên gốc nguồn
+ Ẩm hà dương tư nguyên.
+ Ái quốc mạc vong Tổ.
+ Viễn phương mạc vong Tổ.
Đó là những câu người ta thường viết đầu các bản gia phổ để nhắc nhở người đời phải biết nguồn gốc lai lịch người sinh ra các thế hệ ta, đã hun đúc biết bao công sức, xây dựng tổ ấm, cũng như chính bản thân ta hiện nay đã biết bao công lao khó nhọc để vượt mọi trở ngại tạo nên các thế hệ sau.
Vậy cho nên soạn dịch bản gia phổ này là để chúng ta biết rõ nguồn gốc từ đời tổ tiên cha ông các đời trước, tuần tự cho đến đời mình và các đời sau. Cũng như nước có nguồn, cây có gốc, nên người ta cũng vậy phải nối theo dòng giống cha ông mới bảo là người có căn bản vậy.
Nay nói chi họ Vũ ta, là do họ Vũ Tá ở xã Hà Hoàng (nay là xã Thạch Hạ) huyện Thạch Hà tỉnh Hà Tỉnh xuất phát.
Câu đối:
Căn tại Mạc lĩnh gia dư ấm
Phái xuất Hà Hoàng thủy hữu nguyên
Nguyên thủy tổ nguồn gốc đầu tiên là ông Kỹ ở xã Ủng Hoa Đường, huyện Đường Hào tỉnh Hải Dương (địa danh này đang nghiên cứu và sưu tầm vì “phổ mẹ” chỉ ghi: tự Bắc nhi lai).
Qua các thời kỳ binh biến, nhất là thời Lê – Mạc tranh giành cướp ngôi, làm cho dân tình biết bao cơ cực do tai họa binh đao triền miên (1550 – 1600), họ đã phải xiêu bạt tứ xứ (chạy loạn) chủ yếu đi cư vào phía Nam từ Thanh Hóa vào mãi Quảng Nam, Bình Định làm ăn sinh sống.
I - Ở Hà Tĩnh:
Thời ấy, giữa thế kỷ 16 (1550).
1 – Ông Kỹ:
Dòng dõi họ Vũ ở xã Ủng Hoa Đường, huyện Đường Hào, tỉnh Hải Dương, do thiên tai loạn lạc đã phải di cư vào xã Bình Lãng, huyện Thiên Lộc (Can Lộc) tỉnh Hà Tĩnh, sau lại di cư tiếp đến làng Chàng Học xã Hà Hoàng, huyện Thạch Hà làm nghề đánh cá để nuôi sống sinh hạ được 1 trai là ông Mỹ.
2 – Đệ nhị thế tổ ông Mỹ:
Ông Mỹ sinh được 3 trai là ông Bình (vô tự), ông Cung, ông Nhạc.
3- Đệ tam thế tổ ông Cung:
Ông Cung ở xã Hà Hoàng sinh được hai trai, trưởng là Gia Quan Phụ, thứ là ông Mạnh, hiện nay gốc tích ông Mạnh ở làng Chánh Trạch , huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định (có ông Chánh quản cơ Võ Vệ thuộc chi phái nay) về sau ông Cung chết mộ táng tại làng Yên Nhiên, xứ Vườn Mây, xã Hà Hoàng, tương truyền là Thiên táng.
4. Đệ thứ tế Tổ ông Gia Quan Phụ (Không biết tên):
Ông Gia quan phụ (con cái có chức tước cao, cha mẹ được gọi là Gia quan phụ) sinh được hai con trai, trưởng là ông Cai Xã (ông Bá), thứ là: ông Thái giám Văn Mỹ Hầu và 5 con gái là các bà: bà Nha, bà Trại, bà Đương, bà Hoa và Đức Bà (Đức Bà làm cung tần thứ 3 Văn tổ Nghị Vương Trịnh Tráng 1623- 1657).
5. Đệ ngũ thế tổ ông Cai Xã (húy Bá)
Ông Cai Xã được phong tước là Nhân Hòa Bá (1643 - Lê Chân Tông), ông sinh được 7 trai hai gái:
– Hiển Dương Hầu (Cảnh)
– Trần Tuấn Hầu (Thuần)
– Triều Hùng Hầu (Phúc)
– Nghiêm Lộc Hầu.
– Cẩn Nghĩa Hầu.
– Kiên Nghĩa Hầu.
– Cường Lộc Hầu (Trọng) thời Trịnh Tạc 1682.
Nay thuật lại em ông Cai Xã là Thái giám Văn Mỹ Hầu, khi mới sinh ra được một năm, bị chó cắn mất dương vật (sơ sinh chu tuế vị khiển giảo kỳ dương), lúc bấy giờ gặp loạn ly, hai anh em còn nhỏ bé, cha ông là quan phụ bèn gánh con chạy loạn, lúc đi qua cầu Cày xã Ngọc Điền chẳng may bị sẩy chân, con rơi xuống nước, bà mẹ gọi to nhờ người ta cứu giúp cho đứa lớn, còn đứa bé không có dương vật thì thôi, nhưng người ta đã cứu được cả 2 anh em. Khi ấy có quan Nội giám đi qua nghe nói, bảo rằng: Vợ chồng ông không muốn nuôi đứa bé ấy thì để ta nuôi cho. Ông Quan phụ bằng lòng cho quan nội giám đem về nuôi, sau lớn lên cho vào Vương phủ rất là sung sướng, ông cứ tưởng mình là con ông Nội giám, về sau ông Nội giám sinh bệnh gần chết, mới gọi vào và nói thật căn nguyên. Ông mới rõ được quê quán cha mình, về sau ông học tập võ nghệ cao cường (niên hiệu Phúc Thái 1643 đời Lê Chân Tông) làm quan Thái giám, trấn tịnh được Thanh-Nghệ ưu binh, phong là Tá Lý công thần (Văn Mỹ Hầu) vì không có con nên nuôi ông Cai Xã làm con nuôi lập tự, tức là ông Cường Lộc Hầu. Ông Cường Lộc Hầu là trưởng chi phái dòng họ Vũ Tá tại Hà Hoàng khởi nguyên từ đó (phụ danh chữ Tá xuất hiện từ đây).
6. Đệ lục thế tổ Cường Lộc Hầu: (Trọng)
Ông Cường Lộc Hầu làm con lập tự Văn Mỹ Hầu, sau được làm quan to có 7 trai, 5 gái:
– Tá Mào (Mão) – Vô tự.
– Tá Luật (Lụt).
– Tá Hán (Hà Quận Công).
– Tá Nhuận (Nho Tiểu Hầu).
– Tá Phê (Đoan Trung Hầu).
– Tá Nhân (Vô tự).
7. Đệ thất thể tổ Hà Quận Công:
Hà Quận Công là con thứ 3 Cường Lộc Hầu và trở thành trưởng. Ông sinh hạ được 11 trai (nay chỉ thấy ghi lại 8 trai), miếu thờ phụng tại xã Trung Tiết: các con là:
– Nham Quận Công (Bản), con bà Nguyễn thị.
– Liêu Trung Hầu (Phê), con bà Lê thị.
– Phấn Võ Hầu (Nhu), con bà Mai thị.
– Tăng Lộc Hầu (Cuộc), con bà Mại thị.
– Hải Triều Hầu (Hảo), con bà Nguyên thị.
– Thể Quận Công (Lý hay Bổn), con bà Mai thị.
8. Đệ bát thế tổ Nham Quận Công :
Từ đây chuyển sang đệ lục chi (Thể Quận Công).
Thể Quận Công là con thứ 6 Hà Quận Công, và là anh em Nham Quận Công vì lẽ đó mới gọi là đệ lục chi, và đệ lục chi nhánh hậu tôn ông Vũ Tá Đức đời thứ 11 đã di cư ra tỉnh Nghệ An khoảng từ năm (1780 – 1790).
Thụy hiệu : đặc tiến phụ quốc thượng tướng quân, thần võ tứ đệ, đề lĩnh tứ thành quan sự vũ, chính thụ hiệu : Cai Cơ Khâm sai Sơn Nam xứ trấn thủ quyền phủ sự, tham đốc Thể Quận Công, tặng đô đốc phủ đô đốc đồng tri, bao phong Dương võ công thần, phần mộ tại Kim Văn giáp, Thượng thôn, họ Võ ở xã Phong Thịnh, hiện có đền thờ vọng Thể Quận Công tế vào ngày 15-11 âm lịch.
Thể Quận Công là con thứ 6 Hà Quận Công. Mẹ là Mai thị (thứ thứ thất-vợ thứ 3), ông người phương phi to lớn, có tài võ nghệ dẹp giặc có công. Năm 1740 chúa Trịnh Doanh sai chinh tây đại tướng quân Thể Quận Công Vũ Tá Lý đánh giặc Tế ở Yên Lạc, Hải Dương, thắng trận chúa ban cờ gươm và sắc dụ để khen thưởng. Bà chính là thất người họ Đặng. Ông sinh 5 trai.
Bá Quận Công : Võ Tá Trung, tạo sĩ năm 1732. Thế hệ này ở làng Lương Ngọc xã Thúc Kháng huyện Cẩm Bình, Hải Hưng.
Cảnh Võ Hầu: Võ Tá Thủy, tạo sĩ 1739.
Trí Võ Bá.
Dật Võ Bá.
Chất Võ Bá: Biền sinh hợp thức (cử nhân võ).
9. Đệ cửu thế tổ đệ lục chi Chất Võ Bá:
Con trưởng Thể Quân Công là Bá Quận Công (Võ Tá Trung).
Chất Võ Bá là con thứ 5 và là con bà thứ thất cũng là họ Đặng.
Như vậy: thế hệ họ Võ ở xã Phong Thịnh thuộc dòng dõi ông Chất Võ Bá. Mộ bà Đặng thị nay ở làng Văn Giáp xã Hà Hoàng. Chất Võ Bá sinh một trai là Tá Côn tức Tá Chiến (húy: ông Nông).


10. Đệ thập thế tổ đệ lục chi:
Tá Chiến (Ấm Tử Viên, húy Côn). Ông Tá Chiến sinh ra ông Tá Huỳnh (sau đổi tên là Vũ Tá Đức).
11. Đệ thập nhất thế tổ đệ lục chi Võ Tá Đức:
Phần trên thuộc xã Hà Hoàng huyện Thạch Hà – Hà Tĩnh (hàng năm cứ đến ngày tiết Thanh Minh là ngày hội Tổ).
Trích GIA PHỔ HỌ VŨ [VÕ] XÃ La Mạc (Phong Thịnh), huyện Thanh Chương, Nghệ An - ấn bản 1996, trang 29-34

III. LUẬN GIẢI
Ở đây xin trở lại chỗ chênh lệch ở đời thứ ba: Đang khi ba bản A, B và C2 đều ghi ông Mạnh vô tự thì bản C3 ghi rõ con cháu ông Mạnh hiện ở tại Phù Mỹ.
Trước hết, cần đọc lại bản Hán tự (bản C1) nói ở trang 4 của bản C3. Hy vọng bản này hiện còn ở Phong Thịnh. Chính từ bản C1 mà có thông tin riêng của bản C3 về hậu duệ ông Mạnh.
Theo tôi phỏng đoán, ông Mạnh đi làm ăn xa mất tung tích, và người ta tưởng ông không còn con cháu và ghi mấy chữ “vô tự” vào gia phả ở Hà Hoàng (bản A), rồi những nơi sao lại của Hà Hoàng đều ghi như thế. Có thể rằng lúc đầu bản C1 cũng ghi như thế. Đang khi đó, con cháu ông Mạnh phát triển ở Bình Định và có người giữ chức Chánh quản cơ, tức là ông Võ Vệ. Với học thức và sự thuận lợi do chức vụ, ông này đã lên đường tìm nguồn cội. Do những thông tin và cơ may nào đó, thay vì về Hà Hoàng, ông đã móc nối được và chỉ móc nối được với họ Võ tại La Mạc, Phong Thịnh. Vì thế, chi tiết ông Mạnh “vô tự” chỉ được đính chính ở gia phả Phong Thịnh (bản C1), còn tại Hà Hoàng người ta không biết để đính chính.
Tiếp theo là một việc hết sức khó: Tìm lại bản gia phả họ Võ làng Chánh Trạch. Theo ông Võ Đình Hạo thì thế hệ hiện nay ở Chánh Trạch không nghe nói đến gia phả ấy.
Còn những nhánh họ Võ khác ở Bình Định mà tôi đã có dịp liên lạc thường chỉ mới tái lập được gia phả 5, 6 đời:
- Ông Võ Huề: Tiền hiền Võ Lực, từ Phù Mỹ vào Thuận Truyền, lên Phú Hữu
- Lm Võ Đình Đệ: Từ Quảng Bình vào Sa Huỳnh
- Lm Võ Đình Hoài: Từ Bồng Sơn
- Lm Võ Văn Hiền, lm Võ Hồng Sinh: Diêm Điền, Tuy Phước
- Lm Võ Thanh Nhàn: Mới từ Quảng Bình vào, khoảng 1954
- Lm Võ Tuấn (cụ Võ Chánh): từ Nam Bình, huyện Tuy Phước
Dù sao, có một điểm chung đáng để ý: Sa Huỳnh, Chánh Trạch và Nam Bình (Gò Bồi) đều là cửa biển hoặc bãi biển. Tổ Võ Kỹ và các thế hệ tiếp theo ở Thạch Hà (Hà Tĩnh) đều làm nghề cá ở ven biển. Chi tiết này là một chỉ dẫn thêm nữa trên đường đi tìm liên hệ họ Võ giữa Bình Định và Hà Tĩnh.

Linh mục VÕ TÁ KHÁNH



ĐI TÌM NGUỒN GỐC HỌ VÕ - VŨ
Ở QUẢNG NGÃI

Báo cáo thu hoạch du khảo
của Vũ Hiệp
Từ lâu, chúng tôi quan tâm đến cộng đồng họ Võ – Vũ ở tỉnh Quảng Ngãi. Vì trong 50 năm qua (1957 – 2007), chúng tôi đã quen biết những người quê quán ở Quảng Ngãi vào miền Nam đi học, đi buôn, làm công, viên chức … là bè bạn, đồng nghiệp, hàng xóm, hoặc là thân hữu của chúng tôi. Thật bất ngờ, có không ít người mang họ Võ, Vũ trên giấy tờ cá nhân (Giấy khai sinh, thẻ sinh viên, thẻ căn cước, giấy chứng minh và danh thiếp…). Điều này, gây ra một sự chú ý và ấn tượng về “họ Võ, Vũ ở Quảng Ngãi” (và cả ở Bình Định nữa) với tôi.
Sự thật là họ Vũ Võ đều có mặt thường xuyên ở khắp ba miền của Đất nước Việt Nam từ nhiều đời nay. Bên cạnh các bà con thuộc nhiều họ tộc khác, như họ Nguyễn, Lê, Trần, Phạm, Hoàng - Huỳnh, Đặng, Đỗ, Bùi, Trương, Phan, Ngô, Đinh, Đoàn, Đào, Dương, Hồ …Đâu đâu cũng có ngưởi họ Vũ, Võ và những họ kể ra ở trên.
Chúng tôi có nhiều tư liệu quốc sử, gia phả thông tin về những dòng tộc Võ, Vũ lớn nhỏ ở 2 tỉnh Miền Trung – Trung Bộ là Quảng Ngãi và Bình Định. Thật ngạc nhiên khi được biết có tới 83 thôn, xã ở trong tỉnh Quảng Ngãi đã có các dòng, các chi phái họ Võ, Vũ sống rải rác ở 8 trong 12 huyện và 1 thành phố của tỉnh Quãng Ngãi. Nhờ có các bà con địa phương, bạn bè ở nơi đây thông báo cho biết sơ bộ như thế. Tuy chưa thông kê đủ tên các thôn, xã cụ thể có dòng họ Vũ Võ. Nhưng hàng ngày đọc sách, báo, tạp chí dòng họ Võ Vũ trong các sinh hoạt thường nhật gặp các nhân vật mang họ Vũ Võ ở 2 tỉnh, thành này. Những tấm gương người tốt việc tốt, học sinh giỏi, các công chức, thường dân mang họ Vũ, Võ có hành động tốt xấu, được nêu họ tên.
Vì lẽ đó, chúng tôi ao ước tổ chức một vài chuyến du khảo điền dã từ TP.HCM ra 2 tỉnh nói trên để nghiên cứu và chụp hình ảnh về các làng xã có những dòng họ Võ. Đồng thời, tìm hiểu và thu thập các tư liệu gia phổ họ Võ” ở các địa phương mà chúng tôi có thông tin, địa chỉ. Nhưng 5 năm qua, nhiều lần, nhiều cơ hội đi qua thành phố Quảng Ngãi, Qui Nhơn, cũng chưa có dịp thuận lợi và thời giờ, phương tiện … Vì thực tế, chuyến du khảo nghiêm túc nào, cũng phải có tổ chức chặt chẽ và “cơ duyên”. Du khảo không phải là du lịch tham quan bình thường mà còn đòi hỏi nhiều điều kiện nữa.
Tình cờ, đầu tháng 6/2007, cụ Vũ Khiêu từ Hà Nội vào thăm TP.HCM đã gặp chúng tôi trong Ban Hội Đồng liên lạc họ Vũ – Võ thành phố này. Cụ giới thiệu một người xứ Quảng đang đi tìm dòng họ Võ để nối kết huyết thống và vấn tổ tầm tông. Đó là anh Năm Thìn (và Tự Chí) họ Võ quê gốc ở thôn Phú Vinh, thị trấn Chợ Chùa, huyện Nghĩa Hành (Chương Nghĩa cũ) tỉnh Quảng Ngãi. Cụ Khiêu tin cậy tôi có thể đi khảo cứu được ở Quảng Ngãi? Nên tới cuối tháng 6/2007 thì 2 anh Tư, Năm hẹn và chấp thuận hành trình chuyến du khảo một số làng có tộc Võ mà tôi nêu ra. Cuộc nghiên cứu trong 1 tuần lễ (từ 23 đến 30/6/07) do các anh họ Võ trong Công ty Sách Thành nghĩa bảo trợ, theo yêu cầu của chúng tôi: Kết hợp khảo sát họ Võ ở khu Chợ Chùa là hậu duệ của cụ Võ Quá (nữa đầu thế kỷ XIX). Và đi khảo cứu các di tích họ Võ nổi tiếng khác ở các huyện Nghĩa Hành, Bình Sơn, Tư Nghĩa, Mộ Đức, Đức Phổ, Sơn Tịnh … Đồng thời, đến thăm làng Mỹ Khê và từ đường danh nhân triều Nguyễn: Thái sư, Quận công, Cần Chánh Điện đại học sĩ, Thái Bảo Trương Đăng Quế. Di tích họ Phạm của cụ Cử Phạm Văn Nga, Tham biện các vụ, Giáo đạo (dạy học chữ Hán cho nhà Vua Duy Tân, 1909 – 1916) là thân phụ cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng ở xóm Cây Gạo, làng Thi phổ, huyện Mộ Đức; Rồi đi thăm Đền và Mộ cụ Tiền hiền khai khẩn Trần Cẩm (1545 – 1640) người đã doanh điền phủ Tư Nghĩa, mở ra được 3200 mẫu ruộng tại đó. Cụ từng làm chức Đề Lãnh Chánh Khám Lý Tham Tướng Cai Phủ Tư nghĩa trong hơn 30 năm (1597 – 1630). Cụ cũng là danh nhân tiền khai canh khai cư ở Quảng Ngãi cách nay hơn 400 năm trước; Đi dự lễ giỗ 440 năm Ngài Bùi Tá Hán, Bắc quân Đô Đốc, trấn thủ Quảng Nam trấn từ thời vua Lê Trang Tông (1546 – 1567 là thời gian Võ quan họ Bùi trấn nhậm Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định). Sau nữa, lên thăm thắng tích Tổ Đình Chùa Cổ trên núi Ấn thuộc cảnh đẹp xưa: Thiên Ấn Niêm Hà, nơi có mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng trên đó.
Chúng tôi chú trọng đến nhân vật khoa cử Nho học lớn và là anh hùng tuẫn tiết chống giặc Pháp năm 1859: cụ Võ Duy Ninh (tự sát ở thành Gia Định). Quê hương cụ ở làng Đại An, huyện Chương Nghĩa cũ (nay là xã Hành Thuận, huyện Nghĩa Hành, Quảng Ngãi). Cụ còn có người anh ruột tên là Võ Duy Thành, đậu phó bảng triều Nguyễn. Đây là 1 dòng họ Võ nổi tiếng văn hoá. Chúng tôi cũng tìm hiểu được ít nhiều về ba cha con cụ Cử nhân Võ Duy Tịnh (tức Võ Văn Thanh đậu năm 1855). Hai con là Võ Trọng Liên (đậu 1879), Võ Thiếu Trinh (đậu 1900) quê làng Ba La, huyện Chương Nghĩa (nay là xã Tư Bình, Tư Nghĩa, sát TP. Quảng Ngãi).
Ngoài ra, chúng tôi còn đi khảo sát các nơi:

1. Tộc Võ của cụ Cử Nhân Võ Viện (1848) quê ở xã Vạn An, Chương Nghĩa.
2. Tộc Võ của cụ Cử Nhân Võ Như Khuê (1852) ở xã Trà Bình, Bình Sơn.
3. Tộc Võ của cụ Cử Nhân Võ Huy Côn (1861) ở xã Phú Mỹ, Bình Sơn
4. Tộc Võ của cụ Cử Nhân Võ Văn Quang (1891) ở xã Hòa Vinh, Bình Sơn
5. Tộc Võ của cụ Cử Nhân Võ Chức (1897) ở xã Trung Sơn, Bình Sơn
6. Tộc Võ của cụ Cử Nhân Võ Văn Hành (1876) ở xã An Tây, Mộ Đức.
7. Tộc Võ của cụ Cử Nhân Võ Dương (1884) ở xã An Thổ, Mộ Đức

8. Tộc Võ của cụ Cử Nhân Võ Văn Quý (1894) ở xã ,Mộ Đức.
Đó là các nhà Khoa bảng có danh vọng được sách cổ: Quốc Triều Hương – Khoa nêu danh tính, quê hương rõ ràng công khai vinh hiển. Ngoài ra, còn có đến vài chục làng, xã khác có các dòng tộc Võ ở nhiều huyện trong tỉnh Quảng Ngãi, là các tộc học Võ: nông dân, thợ tiểu thủ công nghệ, chài lưới trên sông (ở các vạn đò đánh cá sông, biển). Phần lớn các chi họ này, nay không có gia phổ, chỉ có Nhà thờ Tổ (từ đường) đơn sơ, thanh bạch. Nhưng vẫn tụ hội làm giỗ Tổ mỗi năm rất thành kính. Thậm chí gần đây, nhiều nơi còn xây được Mộ Tổ và Từ Đường Võ Tộc rất khang trang còn hơn các đại gia vọng tộc khác nhiều.
Nếu có đủ thời gian, kinh phí, sức khỏe để đi làm khảo cứu khắp các làng xã có nhiều tộc Võ thì quý biết bao. Có lẽ sẽ phải mất hàng tháng và phải đi bằng xe máy (ít nhất 4 người, chở nhau trên 2 xe) để luồn lách vào các thôn xóm chỉ có đường đất nhỏ và đường bờ ruộng mà tìm tòi mới có cơ biết được hết. Ngay ở các huyện giáp với thành phố Quảng Ngãi và dọc quốc lộ 1A, mà chúng tôi biết: có không dưới 40 thôn nữa có các gia đình dòng Võ đang sinh sống từ 4, 5 đời đến 10, 12, 15, 17, 19, 20 đời (như 3 chi phái tộc Võ ở 3 thôn Tân Phước, An Điền, Ngọc Trì thuộc xã Bình Minh, huyện Bình Sơn cùng chung 1 tổ, có ngôi mộ lớn mới xây đắp to đẹp, do bà con Việt Kiều về góp tiền bạc tỉ để tôn tạo mộ và từ đường ở gần con mương Thạch Nham. Theo 1 người trong tộc Võ nơi đây cho biết đã có 18 thế hệ, tương đương khoảng 450 năm rồi).
Sau đây là kết quả cuộc du khảo nghiên cứu điền dã về họ Võ ở tình Quảng Ngãi, với nhận xét sơ bộ bước đầu của chúng tôi:
Đúng như chúng tôi cảm nhận, tại tỉnh Quảng Ngãi, ở 5, 6 huyện mà chúng tôi đi qua, số làng thôn, xã thấy có gia đình, dòng tộc Võ đông khác thường so với nhiều họ tộc khác. Có lẽ họ Võ nơi đây chỉ kém họ Nguyễn về nhân khẩu? Có xã, thôn, dân cư lên đến trên 2000 người, mà số người họ Võ chiếm 1500 – 1800. Chẳng hạn, làng Năng Tây ở xã Nghĩa Phương, huyện Tư Nghĩa có họ Võ đông đúc, chiếm đa số dân cư nơi đây. Có thể nói, đi tới đâu cũng có ít nhiều người họ Võ, có thể nhiều ngang người họ Trần nơi đây? Tỉ lệ họ Võ ở Quảng Ngãi xấp xỉ tỉ lệ họ Vũ ở Hải Dương, ở Hải Phòng, ở Thái Bình, ở Nam Định … . Theo chúng tôi đây là một hiện tượng đáng quan tâm khảo sát nếu có điều kiện hơn nữa.
Họ Võ, Vũ ở Quảng Ngãi từ đâu tới mà đông đúc như vậy? Chúng tôi được đọc qua một số dòng tộc ở đây đã có gia phả (phổ) cho xem và tặng bản in photocopy. Chúng tôi thấy các chi phái họ Võ ở Chương Nghĩa, Sơn Tịnh, Bình Sơn, Nghĩa Hành, Tư Nghĩa, Mộ Đức … có tiên tổ đều được trên 14 – 18 thế hệ (đời), nghĩa là cách đây từ 400 năm đến 450 năm. Nghĩa là từ năm 1558 Mậu Ngọ, khi chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hoá và trấn Bắc Công Bùi Tá Hán đang trấn thủ xứ Quảng (Nam, Ngãi, Bình, Phú). Cho đến năm 1655 lúc Nam Quân của Chúa Nguyễn, tiến công ra Bắc Bố Chính chiếm 7 huyện Nam xứ nghệ (nay là tỉnh Hà Tĩnh). Sử cũ chép: “Bấy giờ, tướng sĩ của Chúa Nguyễn đã thu thập các chiến lợi phẩm ở 7 huyện, và bắt tù binh, nam nữ thanh niên khỏe mạnh đem vào nam phân bố cư trú và canh tác các phủ Quảng Nam, Quảng Nghĩa, Hoài Nhân, Tuy Viễn…” (Đại nam Thực Lục Tiền Biên trang tập trang.)
Chính cụ Thuỷ tổ của dòng tộc Võ ở làng Tư Cung, xã Mỹ Khê, huyện Bình Sơn, Quảng Ngãi (nay là thôn Tư Cung - Mỹ Lai, xã tịnh Khê huyện Sơn Tịnh) có tên là Võ Văn Siêu, từ Cửa Sót ở huyện Thạch Hà vào phía Nam định cư. Cổ phả cho biết cụ Siêu có ông bà cha mẹ quê gốc làng Mộ Trạch, Hải Dương di cư vào Cửa Sót giữa thế kỷ 17. Sau ông Siêu theo Nam Quân làm tướng thuỷ binh cho Chúa Nguyễn. Mãi sau dời vào làng Tư Cung định cư ở đó. Còn “Gia phổ họ Võ ở xã Châu Sa (huyện Tư Nghĩa) và xã Ba La (huyện Chương Nghĩa) thì cho biết Thuỷ Tổ là Võ Khâm Định làm quan nhà Lê quê ở huyện Vĩnh Bảo, Hải Dương. Cụ vào Nam năm Quí Mùi (1643) đời Vua Lê Thần Tông – Chân Tông. Như thế đến nay mới có trên 360 năm, được 15 thế hệ. Dòng này, đời thứ bảy có nhân vật võ tướng lừng lẫy là Võ văn Dũng, phò Tây Sơn làm đến chức Đại Tư Đồ, Đại Đô Đốc, Chiên Viễn Hầu Đại Tướng Quân cuối thế kỷ 18 (1795). Nhiều sử liệu nay đã hiểu lầm, sai lệch, cho ông Dũng là người Bình Định (tác giả Quách Tấn Viết : Nhà Tây Sơn). Còn mới đây, có người còn nhận danh tướng Vũ Văn Dũng của Nhà Tây Sơn là người làng Đan Giáp, huyện Thanh Miện, Hải Dương? Cả 2 thông tin đó đều thiếu căn cứ lịch sử.
Họ Võ ở làng Năng Tây, huyện Tư Nghĩa, gần sông Vệ, đón tiếp chúng tôi rất ân cần. Vị đại diện Võ tộc này đã tặng 1 cuốn phả quốc ngữ: “TỘC HỌ CHÁNH VÕ HẬU HIỀN NĂNG TÂY” (151 trang khổ A4).Phả chép đơn sơ do phả cũ mất trong chiến tranh (1946 – 1975) và các bậc cao niên trưởng thượng đã mất gần hết trong 60 năm qua (1946 – 2006). Phả họ Võ làng NHU, NĂNG TÂY chỉ có 10 đời tương đương 220 năm? Có lẽ mới lập làng đời Tây Sơn (1778) mà thôi? Chúng tôi nghe ông Võ Toàn ở làng Tư Cung, Tịnh Khê - Mỹ Lai, Sơn Tịnh kể rằng: “Họ Võ làng Tư Cung phân nhánh đi các nơi lập nghiệp. Có 1 chi họ Võ về huyện Tư Nghĩa, ở làng Năng Tây. Nhưng đời nay, ông soạn phả ở Võ tộc Năng Tây là Võ Văn Vinh (đời 9) không hề biết gốc ở ngoài huyện Sơn Tịnh (Bình Sơn cũ) di cư về Năng Tây. Họ Võ làng này rất đông, có đến 2000 nhân khẩu. Chúng tôi còn biết ở thị trấn Châu Ổ (huyện Bình Sơn, Quảng Ngãi) có 3 chi phái họ Võ từ nơi nào về đó lập nghiệp chỉ dưới 10 đời. Khoảng từ thời Minh Mệnh (1820 – 1840) cho đến thời Cảnh Thịnh Tây Sơn (1792 – 1802) có 1 chi phái họ Võ đã cải âm thành Vũ được 3 thế hệ. Đó là gia tộc nhà thơ Quỳnh Bang (Vũ Quang Bình) hiện di cư qua Mỹ đã 25 năm.
Khi chúng tôi ghé thăm Đền Thờ Ngài Trần Cẩm ở thôn Phước Thịnh xã Đức Thạnh, huyện Mộ Đức, tình cờ thấy có 1 ngôi Từ Đường xây dựng rất đẹp với 4 chữa quốc ngữ và Hán Nho: Võ Văn Từ Đường. Khi chúng tôi vào thắp nhang, thấy nội thất trang trí lối xưa đẹp mắt, đắt tiền. Dòng Võ này cũng có gia phổ, đã cho phép photocopy 1 bản để tham khảo. Như thế ở thôn này cũng có họ Võ tương đối đông và lớn, con cháu nay khá giả.
Chúng tôi được biết riêng chỉ 1 huyện Bình Sơn ở địa đầu Quảng Ngãi có đến hơn 10 thôn khác nữa có nhiều bà con họ Võ (không kể 3 thôn họ Võ ở xã Bình Minh, và 1 thôn Ngọc Trì ở Sơn Tịnh). Còn ở Sơn Tịnh, ngoài thôn Tư Cung ra, có đến 8, 9 thôn khác có họ Võ mà chúng tôi không thể đếm nổi, vì đường đất khó đi bằng xe hơi. Có 1 số làng xóm có họ Võ gần vùng núi đi lại không dễ chút nào, nên chưa có cơ hội du khảo.
Hiện nay ở thành phố Hồ Chí Minh, Đà Lạt, Nha Trang, Vũng Tàu, Cần Thơ, Vĩnh Long, Mỹ Tho, Đà Nẵng, có nhiều gia đình họ Võ gốc ở tỉnh Quảng Ngãi. Phần lớn là công chức, quân nhân và nhà buôn, nhà văn, nhà báo họ Võ, gốc xứ Quảng. Nhiều người xa quê lâu năm, đứt gốc rễ với dòng họ tộc và quê cha đất Tổ. Ví dụ như đại gia đình cố Thiếu tướng Võ Bẩm có các con ở TP.HCM và thủ đô hà Nội, không còn con cháu ở quê cũ Tử Cung, Sơn Tịnh. Vì thế, nhu cầu của nhiều bà con họ Võ ở Quảng Ngãi muốn kết nối tổ tiên xa đời với các chi họ Võ khác ban đầu cùng chung 1 Tổ. Nếu không có thông tin gia phả thì khó lòng biết nổi.
Nói tóm lại, trong 5, 6 ngày hè nóng nực, chúng tôi đã khảo sát và thu thập tư liệu và gia phả khoảng 10 dòng họ Võ ở 5, 6 huyện phía Bắc tỉnh Quảng Ngãi. Rất tiếc nhiều thôn xã có dòng họ Võ ở huyện Đức Phổ, Ba Tơ, Minh Long, Sơn Hà, Trà Bồng, vẫn chưa đến được. Nhưng bù vào đó chúng tôi biết thêm được dòng họ ngài Trần Bắc Công Bùi Tá Hán và họ Bùi ở đó. Tiếp theo, tìm biết được dòng họ Trần của vị Khám Lý Tiền Hiền là Trần Cẩm (một nhà doanh điền sứ) ở Mộ Đức (M. Hoa cũ). Và dòng họ Phạm của cụ Cử nhân Thương Biện Phạm Văn Nga (đậu năm 1884) thân phụ cố thủ tướng Phạm Văn Đồng. Chúng tôi thắp hương bàn thờ cụ Phạm Văn Thức, ông nội cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng ở 1 từ đường họ Phạm nghèo nàn, thanh bạch của con cháu cụ Thức dòng trưởng đang ở đó. Sau đó, chúng tôi còn đi tìm di tích lăng mộ cụ Tiểu Phủ sứ cử nhân Nguyễn Tấn, người có công dẹp yên giặc thiểu số miền núi, gọi là Đá Vách Man Tặc. Con cụ Tấn là quan cần chánh Đại Học sĩ Nguyễn Thân, nổi danh thân Pháp, đàn áp Văn Thân cùng phong trào Cần Vương từ 1885 – 1897. Cháu nội cụ Tấn là Nguyễn Hi, Binh Bộ Thượng Thư đổ Duy Tân - Khải Định (1912 – 1925). Cả 3 cha con, ông cháu còn mộ hoang phế, có bia đá, vẫn to lớn, đang bị huỷ hoại theo thời gian. Chúng tôi đi khảo sát các di tích họ Trần, họ Phạm, họ Nguyễn, họ Trương ở Quảng Ngãi là phụ. Chỉ nhân dịp đi khảo cứu về họ Võ tại Quảng Ngãi thì kết hợp thôi.
Điều làm chúng tôi xúc động là thấy ở Quảng Ngãi có nhiều gia đình, thôn, xã mang họ Võ quá. Điều ngạc nhiên là đang có một số khuynh hướng ở tỉnh này, một số bộ phận gia đình, cá nhân đã đổi lại họ Vũ, không dùng âm và chữ Võ nữa ngay cả ở nông thôn nơi đây.
Nghiên cứu về dòng họ Võ – Vũ ở Quảng Ngãi là 1 đề tài lịch sử, xã hội và phả học (Genealogy) Việt Nam nhiều lý thú. Nhưng phải có khả năng nhận biết về khoa học lịch sử nữa. Chứ không phải cứ mê họ tộc thích gia phả là có thể hiểu đúng ý nghĩa được.
Chúng tôi đi tìm 1 danh tướng họ Võ ở huyện Bình Sơn là ông Võ Văn Giải làm Võ quan cao cấp Nhà Nguyễn Thiệu Trị (1841 – 1847) đến chức Hậu Quân Đô Thống, kiêm Tổng Đốc, phụ Chánh đại thần (cho Tự Đức) cùng ông Trương Đăng Quế. Rất tiếc đi mấy ngày, không ai biết cả, dù sử sách ghi rõ quê hương Ông. Vì Ông có công bình định được Nước Chân Lạp và sắp đặt việc quân sự cho ổn thỏa ở Nam Kỳ Lục Tỉnh giữa thế kỷ 19. Riêng thông tin của ông Võ Toàn nhận là dòng họ Võ ở Tịnh Khê (Tư Cung) là của ông Giải thì không đúng sự thật! Chúng tôi đang nhờ người ở Quảng Ngãi đi tìm giùm.
Còn anh hùng Võ Duy Dương tức Thiên Hộ Dương thật sự quê ở Bình Định, ông mất ở đâu không rõ! Ông Vũ Khiêu có nhờ tôi đi xác minh nguồn gốc và con cháu ông Võ Duy Dương nhưng chỉ thấy có 1 từ đường tư gia mới thiết lập bàn thờ ông Duy Dương. Ngòai ra không có 1 chứng lý, gia phả sử liệu thuyết phục hơn minh chứng cho việc ông Thiên Hộ Dương có con cháu ở thôn Phú Vinh Tây, thị trấn Chợ Chùa, huyện Nghĩa Hành, Quảng Ngãi! Tại thôn này có 1 gia tộc Võ là con cháu của ông Võ Thành Chương (1891 – 1960) và ông Võ Thành Châu (1924 – 1992) mới thành đạt kinh tế. Cũng không có gia phả chữ Hán chứng minh sự liên hệ gì với nhân vật Võ Duy Dương, cũng như dòng họ ở làng Đại An của anh hùng Võ Duy Minh chống Pháp tử tiết ở vùng ngoại thành Gia Định năm 1859, với dòng họ Phú Vinh này.
Chuyến đi này có kết quả tốt về 1 số dòng họ Võ và các họ khác ở Quảng Ngãi từ 23 đến 29 /6/2007, là nhà 2 bạn Võ Kim Chi và Vũ Thìn tận tình giúp đỡ cho tôi là Vũ Hiệp và Vũ Hữu Chính (trợ lý) hoàn thành cuộc du khảo.
Xin nói rõ lần nữa: Chuyến du khảo về họ Vũ – Võ năm quan 2006, do anh Vũ Huy Thuận bảo trợ, lo liệu. Còn chuyến ra Quảng Ngãi tháng 6/2007 năm nay do anh em trong Công ty Sách Thành Nghĩa bảo trợ trọn vẹn. Chúng tôi không hề dùng một đồng nào tiền Quỹ của Hội đồng Vũ – Võ TP.HCM. Hoàn toàn do hảo tâm của 2 nhà hảo tâm “Mạnh thường quân” nói trên giúp đỡ. Xin cảm ơn và rất mong có sự bảo trợ cho chuyến đi Bình Định khảo sát về các dòng họ Võ ở đó.



VŨ HIỆP
http://www.hovuvo.com/

HỌ VÕ TRÊN HUYỆN ĐẢO LÝ SƠN

Huyện đảo Lý Sơn nằm phía ngoài mũi Ba Làng An, Bình Châu, Quảng Ngãi, cách đất liền khoảng 15 hải lý (22 km). Huyện gồm ba xã: hai xã An Hải và An Vĩnh trên đảo lớn (Cù lao Ré, xưa có nhiều cây ré dùng làm thuốc bắc, rộng khoảng 10 km2) và xã An Bình trên đảo nhỏ (Cù lao Bờ Bãi hay Hòn Bé). Trên tổng số 21 ngàn dân, giáo xứ Lý Sơn chỉ có 355 giáo dân, chiếm 1,7% dân số. Năm nay tôi được cha xứ Phạm Đức Thanh mời ra giúp bà con giáo dân trong Tuần Lễ Chúa Tử Nạn và Phục Sinh. Cả đời tôi chưa một lần qua đêm trên hải đảo. Cha Thanh lại cho biết trên đảo có rất đông cư dân họ Võ, vì thế, khi được mời, tôi đã nhận lời ngay. Sáng Thứ Tư 31-3, tôi rời cảng Sa Kỳ lúc 8 giờ và cập bến Lý Sơn khoảng 9 giờ. Chỉ vài giờ sau, tôi may mắn được chứng kiến cuộc đua thuyền rất hào hứng. Tuy nhiên, với tôi, sinh hoạt giao lưu họ Võ trong năm ngày trên đảo còn hào hứng hơn.
1. HỌ LÀ AI?
Cha Thanh đã nhiệt tình đưa tôi đi thăm các vị tôn trưởng họ Võ, trước hết là ông Võ Xuân Huyện, Chủ tịch UBND Huyện, cho biết ở đây có ba nhánh họ Võ, hai tại An Vĩnh và một tại An Hải. Các nhánh này xuất phát từ mũi Ba Làng An trong đất liền, hiện ở xã Bình Châu vẫn còn một làng tên An Hải và ở xã Tịnh Khê vẫn còn một làng tên An Vĩnh. Ông Võ Xuân Thành, Chủ tịch Ủy Ban Mặt Trận Huyện, cho biết cư dân họ Võ trên đảo khoảng hai ngàn, chiếm gần 10% dân số. Ông Huyện và ông Thành đều thuộc nhánh thứ nhất của họ Võ ở An Vĩnh (Võ Xuân), hiện có ông Võ Xuân Phước là tộc trưởng. Ông Huyện đã thu xếp để tôi được gặp ông Phước nhưng ông Phước đã đi biển còn lâu mới về. (Cũng do đó, tôi chưa được rõ tên tuổi vị tiền hiền của nhánh này, đang hỏi lại, sẽ bổ sung sau).
Tiếp đến tôi được gặp ông Võ Minh Hoàng, tộc trưởng nhánh họ Võ xã An Hải, và đến thăm nhà ông để xem một ít phả liệu. Về tiền hiền nhánh này, bài vị ở dinh tiền hiền chỉ ghi là Võ Đại Lang. Theo những chi tiết ngắn gọn sao chép lại từ gia phả thì tên thật của Võ Đại Lang là Võ Nước, con của cụ hiển khảo Võ Thông. Các chi tiết này còn phải kiểm chứng lại qua chính văn của gia phả.
Sau đó cha Thanh đưa tôi tới thăm hai ông Võ Thành Phượng và Võ Thành Hy thuộc nhánh thứ hai họ Võ xã An Vĩnh (Võ Văn), có tiền hiền là cụ Võ Văn Lúa. Sau ba thế hệ độc đinh, vị tổ đời thứ tư sinh được hai trai, do đó, từ đời thứ năm, nhánh này chia thành phái nhất (kỵ ngày thu) và phái nhì (kỵ ngày xuân – Thanh Minh). Ông Phượng cho biết trong cuộc tế Thanh Minh vào sáng Chủ Nhật lễ Phục Sinh sẽ có cả đại diện phái nhất, là ông Võ Văn Út, người đã đọc kỹ các tài liệu gia phả, có thể cung cấp nhiều chi tiết chính xác.
2. HỌ ĐẾN ĐÂY TỪ BAO GIỜ
Đền thờ phái nhì ở An Vĩnh tọa lạc tại hẻm trước Bưu Điện Huyện Lý Sơn, trên cổng vào có ghi ba chữ “Thái Nguyên Tự” bị xuống cấp trầm trọng đang chờ có điều kiện để trùng tu. Sau buổi tế xuân, có bữa ăn thân mật. Ngoài anh em phái nhì còn có sự tham gia của một người con rể họ Võ từ Cam Ranh về, đại biểu phái nhất là ông Võ Văn Út, tộc trưởng họ Võ xã An Hải là ông Võ Minh Hoàng, và tôi. Theo sự bố trí của ông Phượng, bữa liên hoan đã thành một buổi tọa đàm. Ông Phượng rất phấn khởi khi nghe những thông tin về sinh hoạt liên kết dòng họ Vũ/Võ cả nước và yêu cầu tôi trình bày lại cho mọi người hiện diện cùng hiểu. Tiếp đến, ông Võ Văn Út trình bày những điểm chính đã đọc được từ các bản văn cổ về họ Võ ở An Vĩnh.
Theo thông tin một số tư liệu cũ ông Út đã đọc tại Lý Sơn, vào thời vua Lê Kính Tông, niên hiệu Hoằng Định năm thứ tư (1604), vào ngày 20-02 có tám người của làng An Hải xã Bình Châu, vượt biển ra tới đảo và chiếm cứ phần đất phía đông của đảo, nay là xã An Hải của Lý Sơn. Trong 8 người, có ba vị họ Nguyễn, một vị họ Trương, một vị họ Dương, một vị họ Lê, một vị họ Trần và một vị họ Võ (Nay tại dinh tiền hiền chỉ thờ thất tổ, vắng vị tổ họ Lê). Thủy tổ của họ Võ làng An Hải tên là Võ Nước, vẫn duy trì được gia phả qua các đời cho đến ngày nay.
Cũng vào năm 1604, ngày 16-7, có bảy vị từ làng An Vĩnh đất liền ra chia nhau phần đất phía tây của đảo và lập gia cơ đến ngày nay. Bảy vị ấy gồm hai vị họ Võ, hai vị họ Phạm, một vị họ Nguyễn, một vị họ Lê và một vị họ Trần. Hiện nay làng chỉ thờ sáu vị tiền hiền, gọi là lục tộc (vắng vị tổ họ Trần). Hai vị họ Võ là thủy tổ của hai nhánh họ Võ trong xã An Vĩnh hiện nay: một là dòng họ Võ Văn, hai là dòng họ Võ Xuân.
Ông Út thuộc dòng họ Võ Văn. Vị tổ dòng họ Võ Văn đã tham gia chinh phục đảo là cụ Võ Văn Lúa. Sau khi chiếm đảo và phân chia ranh giới làm ăn thì cụ về đất liền và hằng năm ra thu hoạch và làm vụ mới, đến năm 1612 cụ đưa con trai là Võ Văn Hòa, còn gọi là Võ Gia Hòa, ra Lý Sơn và chính thức lập gia cư tại đảo. Sau ba đời độc đinh, đến đời thứ tư mới sinh được hai nam là Võ Nhất Lang và Võ Nhị Lang. Nhánh lớn (Võ Nhất Lang) có nhà thờ tại thôn tây xã An Vĩnh, nhánh nhỏ (Võ Nhị Lang) có nhà thờ tại thôn đông xã An Vĩnh. Dòng họ Võ Văn tế Xuân vào ngày 16-2 âm lịch, tế thu vào ngày 16-8 âm lịch và tảo mộ ngày 16-2 âm lịch.
Sau phần trình bày của ông Út, ông Võ Minh Hoàng nêu ý kiến hợp tác nghiên cứu để tìm định rõ liên hệ chính xác giữa các nhánh họ Võ tại Lý Sơn với nhau và với các nhánh tại Ba Làng An trên đất liền. Phương hướng đề ra là cần photocopy các tài liệu hiện còn giữ được (và phiên âm sang chữ quốc ngữ nếu chưa làm) và gởi rộng rãi đến các gia đình tại Lý Sơn cũng như những gia đình đã rời Lý Sơn đi nơi khác, vừa để tránh mai một vừa để tất cả những người liên quan thêm ý thức, tự kết nối phần mình vào phả hệ có sẵn và đóng góp ý kiến cũng như tư liệu vào việc tìm kiếm chung. Cách riêng cần huy động và tạo điều kiện cho lớp trẻ - nhất là những người đã thành đạt – tích cực tham gia vào công cuộc này.
Buổi tọa đàm cũng nêu ý kiến nên xin cấp trên tổ chức kỷ niệm 400 năm lập cư tại Lý Sơn vào năm 2012 tới đây.
3. HỌ ĐÃ GÌN GIỮ BIỂN ĐẢO CỦA ĐẤT NƯỚC
Gõ tìm trên Google, ta tìm được rất nhiều bài viết về Lý Sơn. Nổi bật nhất là vai trò của cư dân Lý Sơn trong việc bảo vệ quần đảo Hoàng Sa và lễ hội khao lề thế lính của họ. Hàng năm lễ này được tổ chức tại các Tộc họ từ ngày 10 đến 26 tháng 02 âm lịch và tại Âm Linh tự (một di tích được xếp hạng quốc gia) vào ngày 16 tháng 3 âm lịch. “Đây là lễ hội lớn không chỉ của huyện mà còn của cả tỉnh Quảng Ngãi. Với hình thức tổ chức rất công phu nhiều công đoạn, song đặc biệt hơn cả là hình thức thả thuyền giấy ra biển ngụ ý mãi duy trì việc ra biển như trước và có lẽ vì thế mà lễ hội có tên là khao lề thế lính. Vào những ngày này, ngoài việc tổ chức lễ, người địa phương còn thực hiện đắp và dọn các ngôi mộ của các chiến sĩ hải đội Hoàng Sa (dân nơi đây gọi là Mộ gió). Lễ hội này không chỉ mang ý nghĩa phục vụ công tác nghiên cứu văn hóa cộng đồng cư dân ven biển Việt Nam, du lịch mà còn thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, truyền thống gìn giữ và bảo vệ lãnh thổ và lãnh hải của đất nước.”
“Theo tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, ngay từ đầu thời Chúa Nguyễn - cách ngày nay hơn 400 năm, tại vùng cửa biển Sa Kỳ thuộc các xã An Vĩnh và An Kỳ của huyện Sơn Tịnh cũng như xã An Hải, nay là xã Bình Châu, của huyện Bình Sơn, và đảo Lý Sơn hàng năm có 70 binh phu được nhà nước tuyển chọn đi Hoàng Sa tìm kiếm hải vật, sản vật để về dâng nộp cho triều đình và tuần phòng trên vùng biển Đông của Tổ quốc. Đội Hoàng Sa cũng đã hoạt động liên tiếp sang đến thời Tây Sơn, với những cai đội nổi tiếng như Phú Nhuận hầu Võ Văn Phú, Hội Nghĩa hầu Võ Văn Khiết.”
Ông Võ Văn Khiết (phái nhất, nhánh thứ hai) được Thái Đức Hoàng Đế (Nguyễn Nhạc) phong tước Hội Nghĩa Hầu năm 1786, và đặt làm cai đội phó, tiến ra Hoàng Sa cùng với 6 người lính. Dinh ông Thắm thờ cai đội Hoàng Sa Võ Văn Khiết và ngôi mộ của ông đều nằm ở thôn Tây, xã An Vĩnh
Từ xa xưa, họ Võ tại Lý Sơn là dòng họ đầu tiên đã có lễ khao lề thế lính Hoàng Sa, vào ngày 16-2 âm lịch, tại đình làng An Vĩnh, để ghi nhớ công ơn người xưa hay nhóm An Vĩnh thuộc hải đội Hoàng Sa đã ra đi tìm kiếm sản vật và cắm mốc biên giới hải phận mà không trở về.
Về sau, những dòng họ khác có người tham gia sứ vụ tổ chức lễ khao lề thế lính. Hôm Thứ Bảy trước lễ Phục Sinh, nhằm 18-2 Canh Dần, họ Phạm ở xã An Vĩnh tổ chức lễ khao lề, tưởng nhớ những vị chánh thủy quân suất đội nổi tiếng Phạm Văn Nguyên (1835), Phạm Hữu Nhật (1836), Phạm Văn Biện và nhiều vị họ Phạm khác thời Vua Minh Mạng. Cha xứ Phạm Đức Thanh và tôi cũng có đến thắp hương tại đền thờ họ Phạm.
4. HỌ TỪ ĐÂU ĐẾN?
Tất cả các bia mộ họ Võ tại Lý Sơn dù thuộc nhánh nào cũng bắt đầu bằng ba chữ “Thái Nguyên Quận”. Các họ khác cũng có ba chữ tương tự, họ Nguyễn là “Trần Lưu Quận”, họ Bùi là “Hà Đông Quận”, họ Trần là “Vĩnh Xuyên Quận”, họ Trương là “Thanh Hà Quận”, họ Dương là “Hoàng Nông Quận”, họ Lê là “Kinh Triệu Quận” và họ Phạm là “Cao Bình Quận”. Phần đông cư dân trên đảo cho rằng đó là tên những châu quận trên đất liền mà các dòng họ này phát xuất. Tôi rất ngạc nhiên vì một vài tên gọi rất lạ, mới được nghe lần đầu, và vì không có thời nào trong lịch sử đất nước đã được trực tiếp chia thành quận thay vì tỉnh. Khi đến thăm chùa Từ Quang ở An Hải, tôi nêu câu hỏi và thầy Thích Hành Hỉ đã cho một câu trả lời khá thỏa đáng. Theo thầy, việc ghi châu quận như thế chỉ áp dụng cho người chết chứ không cho người sống. Tập tục này được ghi trong quyển Lịch Vạn Niên. Một phụ lục của quyển này liệt kê 510 dòng họ, mỗi dòng họ có kèm theo tên một châu quận và một số dòng họ có chung châu quận. Người ta hình dung địa lý cõi âm có nhiều châu quận khác nhau, khi sống người ta có thể trôi dạt bất cứ đâu trên trái đất, nhưng khi chết thì ai về châu quận nấy. Như thế, ba chữ “Thái Nguyên Quận” trên bia mộ người họ Võ không phải là địa chỉ xuất phát nhưng là địa chỉ đến.
Chiều Thứ Hai, 05-4, tôi về Qui Nhơn thì nhận được email của một người con họ Võ đi tìm nguồn cội, anh Võ Ngọc Bá, quê ở Tam Hòa, Núi Thành, Quảng Nam. Gia phả nhà anh Bá bắt đầu bằng mấy chữ Võ Nhai Thái Nguyên Quận cho nên anh hướng tầm mắt về tỉnh Thái Nguyên. Tôi chia sẻ với anh Bá lời giải thích của thầy Hành Hỉ. Anh Bá đã mau mắn tìm hỏi những vị anh tin cậy và trả lời cho tôi ngay: “Sáng nay con có gặp thầy Thích Nhuận Tiến chùa Quán Thế Âm, đường Thích Quảng Đức, Phú Nhuận, TP.HCM. Thầy có đưa con xem bảng chép tay về các quận và có cùng ý kiến với thầy Thích Hành Hỷ. Chiều nay con trao đổi với cụ Vũ Hiệp, cụ có cho xem bảng Bách Gia Tính do Hồng Kông phát hành năm 2010 (chữ Tàu) có tên gọi là lịch văn hóa, có ghi từng quận của mỗi họ và cụ giải thích: “dù sống phương nào khi chết cũng mong về cố quận nên ghi lại gốc tích để con cháu biết.” Cụ Vũ Hiệp là một nhà nghiên cứu nổi tiếng về sử họ Võ.
Thế là đã rõ bà con họ Võ ở Lý Sơn không phát xuất từ tỉnh Thái Nguyên. Vậy thì từ đâu?
Khi dự tế Thanh Minh ở đình làng An hải, tôi được hầu chuyện với các bô lão. Một vị cho biết các tiền hiền đã từ hai làng An Hải (xã Bình Châu) và An Vĩnh (xã Tịnh Kỳ) đến Lý Sơn. Cụ thêm: Đây là hai làng An trong số “ba làng An” (thiếu làng An Kỳ), có thể là từ Ba Làng ngoài Thanh Hóa đi vào.
Tôi tìm trên Google thì thấy ba làng làm nên mũi Ba làng An là: Vân An, An Chuẩn, An Hải. (Bách khoa toàn thư mở Wikipedia) - Tôi gọi điện hỏi cha xứ giáo xứ Ba Làng ở Thanh Hóa và được biết ba làng kết nên giáo xứ là Như Xuân, Sung Mãn, Ngoại Hải. Không làng nào trong ba làng ấy có chữ An. Như thế chưa thể nói được ba làng ở Bình Châu bắt nguồn từ Ba Làng ở Thanh Hóa. Vậy thì từ đâu?
Một chi tiết rất lý thú cho tôi là các nhánh họ Võ ở đây không những tế xuân vào ngày Thanh Minh mà còn chạp mả vào ngày Đông Chí. Ngày xưa ông cụ tôi đã dặn: “Con đi đâu, nếu gặp người họ Võ sinh hoạt vào hai ngày ấy thì đó là những anh em cùng một gốc với mình”. Vị tổ họ Võ ở làng chúng tôi, cụ Võ Kỵ, cũng làm nghề đánh cá, vào Hà Tĩnh thời Nhà Mạc (1527-1592). Cha tôi bảo rằng cụ tổ họ Võ ở địa phương chúng tôi chết trên đường đi đánh cá về, vào một đêm Đông Chí, trời mưa to gió lớn, và được thiên táng (mối vùn). Cha tôi truyền lại cho tôi điều người khác đã truyền lại cho cụ và không biết tên vị tổ ấy. Khi đọc gia phả họ Võ xã Hà Hoàng, tôi được biết vị tổ được thiên táng là ông Võ Cung (Võ Cồng) tuy nhiên không thấy ghi chú gì về ngày Đông Chí. Tôi gọi điện hỏi ông Võ Tá Phùng ở nhà số 6E đường Vĩnh Viễn, Quận 10, TPHCM. Ông Phùng xác nhận rằng khi nhỏ đã một vài lần theo người em của ông nội đi chạp mả trong ngày Đông Chí. Vài vị khác còn cho biết việc này hiện vẫn được duy trì nơi họ Võ ở Thanh Chương, Nghệ An.
Trong bản gia phả chi Võ Tá Lý ở xã La Mạc (Phong Thịnh), huyện Thanh Chương, còn có thêm một chi tiết khác phụ họa cho luận điểm ấy. Theo đó, một trong các con trai của ông Võ Cung là Võ Mạnh đã vào tỉnh Bình Định, hiện còn con cháu tại làng Chánh Trạch, huyện Phù Mỹ. Bình Định ra Quảng Ngãi không xa.
Trong bài “Đi tìm nguồn gốc họ Võ - Vũ ở Quảng Ngãi” của nhà nghiên cứu Vũ Hiệp, đăng tại http://www.hovuvo.com/, cung cấp thêm một chi tiết khá rõ: “Cụ Thuỷ tổ của dòng tộc Võ ở làng Tư Cung, xã Mỹ Khê, huyện Bình Sơn, Quảng Ngãi (nay là thôn Tư Cung - Mỹ Lai, xã tịnh Khê huyện Sơn Tịnh) có tên là Võ Văn Siêu, từ Cửa Sót ở huyện Thạch Hà vào phía Nam định cư. Cổ phả cho biết cụ Siêu có ông bà cha mẹ quê gốc làng Mộ Trạch, Hải Dương di cư vào Cửa Sót giữa thế kỷ 17.” Cửa Sót chính là cửa sông Rào Cái chảy qua phía bắc làng An Nhiên của chúng tôi ở Hà Tĩnh, chỉ có điểm chênh lệch là “di cư vào Cửa Sót giữa thế kỷ 17” (theo ước tính thì cụ Võ Kỵ vào Hà Tĩnh giữa thế kỷ 16 và theo phả liệu họ Võ ở Lý Sơn trên đây thì các vị tổ họ Võ đã lập cư tại xã Bình Châu thuộc huyện Bình Sơn nhiều năm trước năm 1604).
Tôi mong rồi sẽ có những vị lão bối họ Võ biết rộng hơn sẽ soi sáng thêm. Cách riêng tôi mong sẽ có nhiều bạn trẻ họ Võ gốc Lý Sơn tham gia việc tìm kiếm. Với nhiệt tình với nguồn cội và với những phương tiện thuận lợi ngày nay, hy vọng quý vị sẽ khám phá thêm được nhiều điều lý thú.
Qui Nhơn, ngày 19-4-2010
Linh mục VÕ TÁ KHÁNH

ĐI TÌM NGUỒN GỐC VÀ
QUAN HỆ CÁC NHÁNH HỌ VÕ Ở PHÚ YÊN

Sau khi viết về họ Võ ở huyện đảo Lý Sơn và đóng góp vài thông tin về liên lạc giữa họ Võ ở Chánh Trạch (Phù Mỹ, Bình Định) với họ Võ ở Thạch Hà (Hà Tĩnh), tôi thấy cần phải đóng góp đôi chút về các nhánh họ Võ ở tỉnh thứ ba của giáo phận Qui Nhơn là Phú Yên.
Phía nội mang họ Võ Tá, hiện đa số ở tại Tuy Hòa (có thể liên hệ về: Võ Tá Lý, ĐTDĐ: 0983-024-396). Phía ngoại tôi mang họ Võ Hữu, trước ở Tuy Hòa, nay chuyển lên làm nông ở thôn Cẩm Tú, xã Hòa Kiến (có thể liên hệ về: Võ Hữu Huân, ĐT: 057-3849-155). Khi tới lập cư ở Tuy Hòa năm 1956 thì tại Phú Yên đã có những nhánh họ Võ lập cư trước hằng trăm năm. Bản “Danh sách liệt sĩ Phú Yên qua các thời kỳ” trong quyển “Địa chí Phú Yên” (UBND Tỉnh Phú Yên, Nxb Chính Trị Quốc Gia, 2003, trang 891-1062) ghi tên nhiều vị họ Võ ở các huyện, xã khác nhau. Quyển này cũng cho biết: “Theo các tài liệu sử học cho biết, cộng đồng người Việt cư trú tại Phú Yên có cội nguồn từ nhiều vùng, nhiều địa phương khác nhau. Trước hết là những lưu dân từ vùng Thanh Nghệ Tĩnh, Quảng Nam được Lương Văn Chánh đưa vào khai hoang vào những năm cuối thế kỷ 16. Tiếp đến là những quân lính của chúa Trịnh bị chúa Nguyễn bắt làm tù binh trong cuộc chiến 1648. Từ năm 1655 đến 1660, quân chúa Nguyễn vượt sông Gianh chiếm 7 huyện nam sông Lam, đưa nhiều người dân xứ Nghệ An (phần đất này nay là Hà Tĩnh) vào khai khẩn Đàng Trong, nhất là Bình Định, Phú Yên. Năm 1865, vua Tự Đức đặt nha Doanh điền, cử ngự sử Nguyễn Văn Phương làm khâm sai Doanh điền, đến các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định đưa dân ngoại tịch và không có căn cước vào Phú Yên. Năm 1866, vua Tự Đức cấp ấn khâm phái quan phòng cho Phan Trung, để đưa số dân Nam Kỳ mộ nghĩa đang ở các đồn điền Bình Thuận dời đến khai khẩn đất hoang ở các tỉnh Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa. Ngoài ra chắc hẳn còn nhiều luồng di trú khác đến Phú Yên nữa.” (tr. 119)
Ghi chú ấy không đề cập gì riêng đến họ Võ. Qua sinh hoạt Công giáo, tôi được biết một số vị họ Võ ở các giáo xứ, tuy nhiên không nơi nào còn giữ được gia phả lâu đời.
Cụ Phêrô Võ Trọng Điểm (ĐTDĐ: 01685-100-533), (giáo xứ Tịnh Sơn) ở huyện Sơn Hòa cho biết họ Võ ở đây từ Tuy Hòa lên trước 1954, hiện còn một số gia đình ở tại xã Hòa bình. Từ Tịnh Sơn đã phát triển sang xã Đồng Phú huyện Sông Hinh.
Cụ Võ Sum (ĐT: 0573-590-249), 74 tuổi (giáo xứ Hoa Châu) ở thôn Liên Thạch, xã Hòa Phú, huyện Tây Hòa cho biết gia đình cụ mới từ giáo xứ Nam Bình (thôn Hữu Thành, Phước Hòa, Tuy Phước, Bình Định) chuyển về đây sau năm 1975. Tại Nam Bình, chạp mả ngày 25 tháng Chạp.
Cụ Võ Văn Hóa (ĐTdđ: 01213-681-878), 78 tuổi (giáo xứ Đông Mỹ) ở Thạch Tuân, Hòa Xuân Đông, huyện Đông Hòa cho biết ông nội Cụ kể rằng “họ Võ ở đây từ ngoài vô” và vì bất hòa sao đó nên bị phân hóa, cả 4, 5 nhánh đều tách riêng, mạnh ai nấy thờ. Ông nội một vị 78 tuổi kể về một sự kiện đời trước khi vị này khoảng 20 tuổi, thì sự kiện ấy cũng cách xa trước đó ít là 90 năm và cách nay ít là 148 năm.
Ông Võ Thơm (ĐTDĐ: 0975-662-460), 44 tuổi (giáo xứ Sông Cầu) ở thôn Lệ Uyên, thị xã Sông Cầu, mất gia phả, không nghe các thế hệ trước nói họ Võ ở đây xuất phát từ đâu. Sự im lặng này cũng có thể là do nhánh này đã định cư tại đây từ lâu đời, không cần nhớ về một điểm xuất phát.
Theo tiến sĩ Đào Nhật Kim, trong bài “Các nhân vật tiêu biểu trong phong trào Tây Sơn ở Phú Yên” (Phú Yên online), trước cuộc khởi nghĩa năm 1773, ông Võ Văn Cao đã cùng với các ông Lương Văn Can, Nguyễn Công Lang, Nguyễn Công Cố, Nguyễn Quang Huy… lập ra Hưng Quốc hội tại Phú Yên để tập hợp lực lượng chống lại chúa Nguyễn. Tướng Tây Sơn Võ Văn Thành là con của Hộ bộ Thượng thư Võ Văn Cao sinh năm Bính Tý (1756) tại làng Bình An, tổng Hạ, huyện Đồng Xuân (nay là thôn Chánh Lộc, xã Xuân Lộc, thị xã Sông Cầu).
Ông Võ Tham (ĐTDĐ: 01632-917-208), 71 tuổi (giáo xứ Mằng Lăng) ở thôn Hội Tín xã An Thạch, huyện Tuy An cho biết dòng họ Võ của ông từ An Thái tỉnh Bình Định vào Tuy An trong một đợt bách hại thời Minh Mạng. Một phần đã di cư vào Sài Gòn, còn lại ở An Thạch chỉ vài gia đình. Chạp mả ngày 25 tháng Chạp.
Đây cũng là gần quê hương nhà văn Võ Hồng, được nhà nghiên cứu Trần Sĩ Huệ (nhà thơ và nhà giáo Trần Huiền Ân) ghi trong quyển “Mây trắng dinh Phoan”, Nxb Nông Nghiệp, TPHCM, 2010 là ở cạnh sông Phường Lụa, gần núi A Mang. Địa danh này được nhắc tới trong một bài trên báo Lao Động: “Sự im lặng của nghĩa địa cổ trên núi A Mang - Tỉnh Phú Yên”. Theo bài báo này hiện ở sườn núi này có gia đình ông Võ Thanh Tùng, 64 tuổi.
Có một vài nhân vật lịch sử họ Võ khác cũng liên hệ đến Phú Yên nhưng có lẽ họ chỉ đến phục vụ ở Phú Yên một thời gian ngắn chứ không lập nghiệp hoặc để lại hậu duệ tại đây:
Tướng Tây Sơn Võ Đình Tú được phong chức Binh bộ Tham tri vào coi quân ở Quy Nhơn và Phú Yên năm 1795. Phải chăng ông Võ Văn Cao tham gia Tây Sơn vì có liên hệ máu mủ với vị tướng này và các tướng họ Võ khác như Võ Văn Nhậm và Võ Văn Dũng?
Một người nữa là tướng Võ Văn Lượng. Theo PGS Nguyễn Quốc Lộc trong bài “Phú Yên thời các chúa Nguyễn” (Phú Yên online), năm Giáp Dần (1794) Hiệu úy tả chi Võ Văn Lượng được chúa Nguyễn chỉ định làm quản thượng đạo Phú Yên. Trong quyển “PHÚ YÊN, thời khẩn hoang lập làng” của nhà nghiên cứu Trần Sĩ Huệ, Nxb Nông Nghiệp, TPHCM, 2007, ở trang 110, tôi đọc thấy: “Tháng 10 năm ấy (1794) Trần Quang Diệu và Lê Trung đem quân vào Phú Yên, Nguyễn Long và Võ Văn Lượng lui về Bình Khang”.
Ông Võ Đông Phô (ĐTDĐ: 0978-543-563), 65 tuổi, (giáo xứ Đồng Tre) hiện ở La Hai cho biết họ Võ của ông từ Bình Định vào thẳng La Hai. Phải chăng nhánh này có liên hệ với nhà cách mạng Võ Trứ mà ông Nguyễn Đình Tư cho biết là “sinh tại làng Nhơn Ân, phủ Tuy Phước, tỉnh Bình Định, sau di cư vào ở La Hai huyện Đồng Xuân” (Trong “Non nước Phú Yên”, Nxb Tiền Giang, Sài Gòn 1965, t. 149).
Võ Trứ còn có tên là: Võ Văn Trứ, Nguyễn Trứ, Võ Thản. Theo Trần Xuân An trong bài “Cuộc khởi binh nâu sồng 1898-1900 & Võ Trứ (1855?-1900) qua các nguồn tư liệu khác nhau” trên trang www.nhavantphcm.com.vn/tac-pham-chon-loc thì “Một vài nhà nghiên cứu cũng đã khảo sát tư liệu tộc phả của họ Võ làng Nhơn Ân, tổng Kỳ Sơn, phủ Tuy Phước, tỉnh Bình Định và cho chúng ta biết, họ Võ của Võ Trứ (em họ của Võ Thiệp) vốn là họ Nguyễn, nhưng vì có cụ tổ cách nhiều đời là Nguyễn Văn Trị, đô đốc nhà Tây Sơn, lấy công chúa Nguyễn Thị Quang Thúy, nên phải đổi sang họ Võ từ 4 đời trước”.
Một trường hợp cải họ khác là một nhánh họ Võ ở xã Hòa Thắng. Dịp tết Kỷ Sửu 2009, tôi có được đến thăm hai vị đại biểu của nhánh này là ông Võ Duy Hoàng 70 (ĐT: 057-3888-7650), và ông Võ Kim Ngân, 55, ở thôn Mỹ Thành, xã Hòa Thắng. Theo hai vị này, họ Võ ở đây xưa kia ở Ninh Tịnh (Bình Kiến Tuy Hòa) trước khi lên đây. Nhánh lập nghiệp ở Mỹ Thành chạp mả ngày 25 tháng Chạp, nhánh còn lại ở Phường 6 Tuy Hòa chạp mả ngày 22 tháng Chạp. Ông Võ Huy Hoàng cho biết, xưa kia gia tộc ông thuộc họ Lê nhưng từ trước thời ông Cao tổ đã cải sang họ Võ. Một phụ nữ thuộc nhánh này được khá nhiều bài báo nói đến, là bà Võ Thị Thanh, giám đốc sáng lập Công ty Thuận Thảo, là doanh nhân tiêu biểu hiện nay, được coi là người mang đến sự khởi sắc và năng động cho kinh tế của Phú Yên, là người đi tiên phong, mạnh về đầu tư, về kinh doanh, về công tác xã hội và luôn chấp hành tốt pháp luật, giải quyết tốt việc làm cho hàng nghìn lao động tại địa phương. (Diệu Hằng, http://dddn.com.vn/20091008033454269cat192/doanh-nhan-vo-thi-thanh-da-chap-nhan-dan-than-thi-phai-di-toi-cung.htm).
Trên kia tôi đã viết các cậu tôi, nhánh Võ Hữu, mới về Cẩm Tú xã Hòa Kiến sau năm 1975. Ở Hòa Kiến còn một nhánh họ Võ khá lâu đời, khá đông nhưng không còn từ đường, chạp mả ngày 20-12. Ông Võ Thưởng (ĐTDĐ: 01678-340-709), sinh năm 1956, một người con rể một người cậu của tôi, thuộc nhánh họ Võ lâu đời này. Ông Thưởng cho biết gia phả hiện nay chỉ ghi được bốn đời, và theo lời các cụ, họ Võ ở Hòa Kiến xưa từ Bình Định, và xa hơn, từ Thanh Hóa vào.
Trên mạng Google, tôi còn gặp được thông tin về một nhân vật thứ hai cũng ở Hòa Thắng: cụ Võ Thượng Khải, nhà cách mạng Cần Vương, có nhiệm vụ vận động cuộc nổi dậy ở Phú Yên năm 1916. Trên trang báo Phú Yên http://www.baophuyen.com.vn ngày 04-06-2007 (www.) có bài “Võ Thượng Khải và cuộc vận động khởi nghĩa Duy Tân 1916 ở Phú Yên” của Thạc sĩ Đào Nhật Kim.
Theo đó, Võ Thượng Khải tên thật là Võ Ngọc Đãi, sinh năm 1890 ở làng Phú Lộc, tổng Hòa Bình, huyện Tuy Hòa (nay là thôn Phú Lộc, xã Hòa Thắng, huyện Phú Hòa). Theo ông Võ Duy Hoàng, nhánh họ Võ ở thôn Phú Lộc này không liên hệ gì với nhánh ở thôn Mỹ Thành.
Ông Khải xuất thân là lý trưởng nên mọi hoạt động của ông dễ dàng qua nhiều tai mắt do thám của địch. Thường ngày, ông giao du với nhiều tầng lớp khác nhau ở các nơi trong tỉnh hoặc bên ngoài, vì vậy nhà ông trở thành địa điểm lui tới của nhiều yếu nhân tổ chức “Việt Nam quân chính phủ”. Các cơ sở của Trần Cao Vân trước đây ở vùng Đồng Xuân, Tuy An, Tuy Hòa và một số thân hào cùng với những nghĩa quân Cần Vương còn sót lại cũng tích cực hưởng ứng. Ở Phú Yên do không nhận được hiệu lệnh từ Quảng Ngãi và Bình Định nên khởi nghĩa không nổ ra. Dù vậy, chính quyền Pháp và Nam triều tiến hành khám xét những nơi chúng tình nghi. Ông Khải bị bắt giam tại lao Sông Cầu trong 3 tháng và địch dùng mọi cực hình tra tấn, dụ dỗ, nhưng ông một mực không khai báo. Từ sau “vụ án” khởi nghĩa Duy Tân, Võ Thượng Khải bị bãi chức lý trưởng trở về gia đình sống cùng con cái. Ông mất năm 1931 sau một cơn bạo bệnh do những trận đòn tra tấn của kẻ thù lúc ở lao Sông Cầu. Ông thật xứng đáng được tôn vinh là một trong những nhà yêu nước đáng kính ở Phú Yên trong những năm đầu thế kỷ XX.
Cho tới đây, việc tìm kiếm của tôi chưa đem lại được kết luận nào. Dù vậy, tôi cảm thấy vui vì đã tìm ra được chút mấu cứ là một số nhân vật được sử sách biết đến: hai nhà cách mạng Võ Văn Cao, Võ Trứ và Võ Thượng Khải.
Có những thông tin rất tương đối, chỉ dựa trên ký ức và truyền khẩu. Thêm vào đó, còn có hai trường hợp cải họ: Một từ họ Lê và một từ họ Nguyễn cải sang họ Võ. Chỉ một số vị lớp trên biết sự kiện thay đổi dòng họ, còn phần đông con cháu chẳng ai ngờ, dù vậy ai nấy vẫn chân thành thờ cúng. Điều ấy giúp ta nhận ra một điều rất đáng suy nghĩ: Các nghi thức thờ cúng thật ra chỉ mang tính tượng trưng, chính tấm lòng với tổ tiên mới quan trọng. Hơn nữa, mọi sự thờ cúng các vị tổ ta thấy biết được cần phải dẫn dắt tâm trí ta đến Nguồn Cội cuối cùng ta không nhìn thấy bằng mắt trần là chính Thiên Chúa. Ta không thấy Ngài nhưng Ngài hằng nhìn thấy ta, thấu suốt tâm can ta và hằng yêu thương chăm sóc ta.
Mong rằng bài viết ngày sẽ gợi hứng để những nhánh còn giữ được gia phả sẵn lòng chia sẻ tư liệu cho nhau, tạo thuận lợi cho việc suy tư tìm kiếm. Tôi cũng có suy nghĩ này là nếu ngày chạp mả của hai nhóm trùng nhau thì rất có thể có liên hệ mật thiết với nhau. Tuy nhiên tôi không có điều kiện để đi xa hơn. Tôi chỉ xin phép ghi số điện thoại của những vị đã bắt được liên lạc, để những ai quan tâm có thể liên hệ để tìm hiểu thêm.
Ngoài ra, tôi may mắn được quen biết nhà giáo Trần Sĩ Huệ là một nhà chuyên khảo có thế giá về Phú Yên. Tôi đã viết thư chia sẻ với ông về ước vọng và công việc tìm kiếm của tôi. Hy vọng ông có thể giúp thêm nhiều thông tin đáng giá.

Qui Nhơn, 18-1-2011
Linh mục VÕ TÁ KHÁNH
ĐTDĐ: 0935-424-449

ĐẠO HIẾU
THEO GIÁO LÝ CÔNG GIÁO

Kinh Thánh Tân Ước mở đầu bằng “Gia phả Đức Giêsu Kitô” (x. Mt 1,1-18). Chim có tổ, người có tông. Mỗi lần giới thiệu một nhân vật quan trọng trong lịch sử ơn cứu rỗi, Kinh Thánh Cựu Ước thường nêu rõ gia phả của người ấy, vừa cho thấy đó là người có gốc gác hẳn hoi vừa cho thấy “con khôn đẹp mặt mẹ cha”.
Tinh thần Đạo Hiếu đại đồng của Giáo lý Công giáo hướng đến cội nguồn cách thiết thực và trọn vẹn nhất, cùng lúc nhấn mạnh nguồn gốc gần nhất của mỗi người là cha mẹ và nguồn gốc xa nhất của mọi người là Thiên Chúa Tạo Hóa. Vì thế, ngoài bản gia phả viết xuôi vừa nói, còn có cả bản gia phả viết ngược, lên đến tận con người đầu tiên là Ađam và Đấng sáng tạo nên ông Ađam là Thiên Chúa (x. Lc 3,23-38).
Sau ngày đất nước thống nhất, phong trào tìm về cội nguồn nở rộ. Người ta vui mừng tìm lại được gốc gác, càng lâu đời càng quý, thực chất là chỉ nắm được một chuỗi tên gọi, lắm khi không biết gì về năm sinh năm chết của những người mang các tên gọi ấy. Người ta hài lòng dừng lại dọc đường, không màng đến nguồn cội đầu tiên là Thiên Chúa đang rành rành trước mắt…. Lắm người say mê xây cất mồ mả tổ tiên nhưng lại thiếu quan tâm lo cho cha mẹ còn sống, tự chuốc lấy lời mỉa mai:
Sống thì con chẳng cho ăn
Đến khi chết xuống làm văn tế ruồi…
Đạo Hiếu đích thật đòi phải tận tình với cả hai đầu của gia phả…
Theo ngữ nguyên, chữ Hiếu (孝) gồm chữ lão (老) có nghĩa là “cụ già” ở trên, và chữ tử (子) có nghĩa là “người con” ở dưới. Nó vẽ ra trước mắt ta hình ảnh một người con (子) cõng một người có tuổi (老), nghĩa là một đứa con cõng cha hoặc mẹ mình.
Cựu ước có những trang rất đẹp về điều răn đạo hiếu. Chẳng hạn như sách Huấn ca, chương 3, câu 1-16:
“Hỡi các con, hãy nghe luật nghiêm phụ,
hãy xử sao để được độ sinh.
Vì Chúa đặt vinh quang người cha ở trên con cái
và để quyền người mẹ vững chãi lướt hẳn đàn con.
Kẻ tôn kính cha thì được xoá lỗi lầm,
và trọng kính mẹ thì khác gì tích trữ bảo tàng.
Kẻ kính sợ Chúa sẽ tôn kính cha,
nó sẽ làm tôi các bậc sinh thành nó như chủ của nó.
Nơi việc làm và nơi lời nói, con hãy tôn kính cha con,
ngõ hầu mọi chúc lành đổ xuống trên con.
…
Hỡi con, hãy chăm sóc cha con lúc tuổi già.
Lúc người sinh thời,
chớ làm người sầu tủi.
Trí khôn người có suy giảm, con cũng nể vì.
Đừng nhục mạ người, thời con đang sức.
Vì việc nghĩa con làm cho cha sẽ không bị xoá,
nó sẽ đắp điếm các lỗi lầm.
Vào ngày bĩ cực, công việc của con sẽ được nhớ đến,
như băng giá khi trời tối, tội con sẽ tan đi.
Kẻ bỏ bê cha là lộng ngôn phạm đến Chúa,
Kẻ khinh bỉ mẹ là chọc giận Đấng tạo thành ra nó”.
Hoặc sách Cách Ngôn, chương 6, câu 20-23:
“Con ơi giữ lấy lời cha,
Chớ quên lời mẹ, nhớ mà ghi tâm.
Đèn soi trong chốn tối tăm,
Ấy là chính những lời răn lệnh truyền.
Và lời dạy dỗ nhủ khuyên,
Ví như ánh sáng dịu hiền toả lan.
Còn lời khiển trách can ngăn,
Chính là sự sống là đàng con đi.”
Chữ hiếu là nhân đức bao trùm tất cả mọi quyền lợi và bổn phận trong gia đình. Nó là nguyên tắc chủ đạo cho tất cả mọi hành vi của bất cứ người Việt Nam nào, tựa như đức mến gợi hứng cho toàn bộ cuộc sống của mọi Kitô hữu. Chữ hiếu vừa tóm tắt mọi bổn phận của con cái đối với cha mẹ vừa hình thành một trong các nền tảng cơ bản của gia đình cũng như xã hội Việt Nam. Đó cũng là điều được nhấn mạnh trong Kinh Thánh Tân Ước:
“Con cái hãy vâng phục cha mẹ trong Chúa, vì đó là điều phải. Hãy thảo kính cha mẹ ngươi. Lệnh truyền ấy là lệnh truyền thứ nhất”. Đó là lời thánh Phaolô nhắn nhủ chúng ta trong thư gửi tín hữu Êphêsô 6,1-2. Thảo kính cha mẹ là lệnh truyền thứ nhất trong đạo yêu người. Thật vậy, bản mười điều răn chia làm hai phần: Mến Chúa và yêu người. Phần đầu gồm 3 điều dạy ta phải kính thờ Thiên Chúa cách tuyệt đối. Phần sau nói về bổn phận đối với tha nhân và đối với chính mình, gồm 7 điều, trong đó điều đầu tiên là: “Hãy hiếu kính cha mẹ ngươi” (Xh 5,16).
Vậy mà oái oăm thay, suốt một thời gian dài hơn hai thế kỷ, nhiều người Việt Nam lại có suy nghĩ rằng theo đạo Chúa là bất hiếu, là “bỏ ông bỏ bà”. Trước khi giải tỏa cái ngộ nhận lâu đời ấy, ta hãy cùng tìm hiểu điều răn về sự hiếu thảo theo Kitô giáo.
1. HIẾU THẢO LÀ ĐIỀU RĂN ĐẦU TIÊN CỦA ĐẠO YÊU NGƯỜI
Tin mừng Marcô 12,28-39 kể lại: “Một lần kia có vị ký lục nghe Chúa… Và tiến lại hỏi Ngài rằng: “Điều răn trên hết là điều răn nào?” Đức Giêsu đáp: “Đây là điều răn thứ nhất: Hỡi Israel, hãy nghe, Chúa, Thiên Chúa chúng ta là Thiên Chúa độc nhất. Ngươi phải đem hết lòng, hết linh hồn, hết trí khôn, hết sức mình mà kính mến Chúa là Thiên Chúa ngươi. Thứ đến là: Ngươi phải yêu mến người bên cạnh như chính mình. Chẳng có điều răn nào lớn hơn hai điều đó”… Hãy yêu người bên cạnh như chính mình. Người bên cạnh đầu tiên trong đời ta là ai nếu không phải là cha mẹ? Chính cha mẹ đã thông truyền sự sống cho ta, lo nuôi nấng dạy dỗ ta. Ta lớn lên trong tình yêu thương và sự che chở của cha mẹ. Mẹ mang nặng đẻ đau, cha nhọc nhằn nuôi dạy. Thế nên, lòng yêu thương đối với cha mẹ phải trổi vượt lòng yêu thương đối với những người khác.
“Hãy thảo kính cha mẹ ngươi, lệnh truyền ấy là lệnh truyền thứ nhất”. Điều ấy thật gần gũi với người Việt chúng ta. Trong cuộc sống người Việt, sau nghĩa vụ đối với trời cao, điều quan trọng nhất là đạo hiếu. Kính yêu và biết ơn cha mẹ quả là một con đường tuyệt vời dọn tâm hồn chúng ta đón nhận Thiên Chúa. Tình thương và công ơn cha mẹ giúp ta hiểu được phần nào tình thương của Cha trên trời. Lòng hiếu kính cha mẹ cũng là trường dạy ta biết báo đền tình thương của Cha trên trời.
Kinh Thánh đã dùng lòng hiếu thảo đối với cha mẹ để diễn tả tình yêu mà ta phải có đối với Thiên Chúa. Không phải ta yêu thương cha mẹ trước, nhưng chính cha mẹ đã yêu thương ta. Khi chưa có ta, cha mẹ đã nghĩ đến ta. Cũng thế “không phải chúng ta đã yêu mến Thiên Chúa trước, nhưng chính Ngài đã yêu mến chúng ta” (1Ga 4,4).
Có thể so sánh tình cha mẹ với tình yêu Thiên Chúa, vì tình yêu và công ơn của cha mẹ cũng có một cái gì trường cửu. Không chỉ khi cha mẹ ở gần ta, mà cả khi các ngài vắng mặt hoặc đã qua đời, tình yêu thương ấy vẫn ở bên ta. Chính con người chúng ta mang dấu vết của cha mẹ. Chính chúng ta là kết quả của lòng cha mẹ yêu thương. Vì thế, chúng ta hiếu kính các ngài, không những lúc các ngài còn sống, mà cả khi các ngài đã qua đời. Bao lâu ta còn sống, ta còn nhớ công ơn cha mẹ. Cũng thế, trước tình thương của Thiên Chúa, chúng ta sẽ một lòng hiếu thảo, ở đời này cũng như ở đời sau.
2. NGƯỜI KITÔ HỮU PHẢI HIẾU KÍNH CHA MẸ NHƯ THẾ NÀO?
Trong truyền thống Kitô giáo Việt Nam, ý nghĩa Kitô giáo được Giáo hội đã mặc cho những ngày đầu năm, thật đáng cảm kích. Ngày mùng một là ngày tạ ơn Thiên Chúa, ngày mùng hai dành để kính nhớ tổ tiên. Việc xếp đặt đó quả là một lời tuyên xưng đức tin rất chính xác. Người Kitô hữu Việt Nam biết ơn ông bà tổ tiên, nhưng họ không để lòng hiếu thảo này làm phương hại đến lòng hiếu thảo đối với Cha trên trời.
Thật ra, không bậc tổ tiên nào có ý nghĩ lấn chiếm chỗ dành cho Thiên Chúa trong lòng con cháu. Bạn cứ tự đặt mình vào trường hợp các ngài xem, nhất định bạn không đòi con cháu bạn sau này phải nhớ ơn bạn thay vì nhớ ơn Thiên Chúa. Tổ tiên chúng ta thừa biết mọi điều các ngài đã làm cho con cháu đều là ơn lành của Thiên Chúa Tạo Hóa. Hẳn các ngài mong rằng ta càng nhớ ơn các ngài, càng phải biết ơn Thiên Chúa. Các ngài cũng mong chúng ta nhớ ơn các ngài một cách cụ thể bằng cách cầu nguyện với Thiên Chúa cho các ngài. Trong lời nguyện mở đầu thánh lễ ngày mùng hai tết, người công giáo thưa với Thiên Chúa:
“Lạy Chúa là Cha rất nhân từ, Chúa dạy chúng con phải thờ cha kính mẹ. Hôm nay nhân dịp đầu năm mới, Chúng con họp nhau để kính nhớ tổ tiên. Xin Chúa trả công bội hậu cho những bậc sinh thành dưỡng dục chúng con, và cho chúng con biết trọn niềm hiếu thảo với các ngài”.
Hơn ai hết, chính Chúa Giêsu đã dạy chúng ta phải hiếu thảo như thế nào đối với ông bà cha mẹ, khi các ngài còn sống cũng như khi đã qua đời. Ngài còn dạy chúng ta phải đặt tình hiếu thảo đối với cha mẹ trên trần gian thật đúng chỗ để trọn đạo hiếu với Cha trên trời.
a. Khi cha mẹ còn sống
Từ Cựu ước đến Tân ước, Kinh Thánh nhấn mạnh con cái phải kính mến, biết ơn, vâng lời và giúp đỡ cha mẹ khi các ngài còn sống. Trong Tân ước, chính Chúa Giêsu đã nhắc lại điều răn đạo hiếu và khẳng định đó là ý muốn của Thiên Chúa:
“Một lần kia, các biệt phái và ký lục từ Giêrusalem đến gặp Chúa Giêsu mà rằng: “Vì lẽ gì mà môn đồ Thầy phạm đến lệ truyền của tiền nhân? Quả thế, họ không rửa tay khi dùng bữa”. Đáp lại, Ngài nói với họ: “Còn các ông, vì lẽ gì các ông phạm đến lệnh truyền của Thiên Chúa nhân lệ truyền của các ông? Vì Thiên Chúa đã phán: “Ngươi hãy thảo kính cha mẹ” và “kẻ nào chúc dữ cha mẹ thì phải chết tử hình”. Còn các ông lại bảo: “Ai nói được với cha hay mẹ rằng: Mọi điều người trông nhờ vả nơi tôi, tôi đã dâng cúng hết rồi, thì người ấy khỏi giữ hiếu đối với cha mẹ mình”. Thế là các ông đã hủy bỏ lời của Thiên Chúa nhân lệ truyền của các ông” (Mt 14,1-6).
Không chỉ nói suông, Đức Giêsu đã đi đầu trong việc thực hiện đạo hiếu. Trong đời Ngài, Ngài đã sống trọn đạo làm con đối với cha mẹ. Kinh Thánh chỉ nói về cuộc sống của Ngài ở gia đình có mấy trang, nhưng ghi rõ: “Ngài theo cha mẹ trở về Nadarét và vâng phục cha mẹ” (Lc 2,51). Thánh thư gửi tín hữu Do Thái cũng viết: “Dầu là Con Thiên Chúa, Ngài đã học cho biết vâng lời” (Dt 5,8). Chính nhờ vậy, “Đức Giêsu khôn ngoan càng thêm, thân hình càng lớn càng được đẹp lòng Thiên Chúa và người ta” (Lc 2,52).
Là một người thợ mộc (Mc 6,3), Ngài đã lo làm ăn nuôi sống cha mẹ. Về sau, thánh Phaolô viết: “Ai không biết lo lắng đến người thân thuộc và nhất là gia quyến mình thì nó đã chối bỏ đức tin, và còn tệ hơn người không tin” (1 Tm 5,8).
Đối với Đức Giêsu, phụng dưỡng cha mẹ không những là một bổn phận mà còn là một tâm tình tha thiết nhất của con người. Vì thế, khi muốn diễn tả tính cách quyết liệt của lời Ngài mời gọi, Ngài đã nói ai muốn theo Ngài phải từ bỏ cả mối tình thâm sâu ấy nữa. Chẳng hạn, có lần Ngài gọi một người: “Hãy theo Ta”. Người ấy đáp: “Xin cho phép tôi về chôn cất cha tôi trước đã”. Nhưng Ngài bảo: “Hãy để kẻ chết chôn cất kẻ chết của chúng, còn ngươi, hãy cứ đi rao giảng Nước Thiên Chúa”.
Lần khác, dân chúng theo Ngài đông đảo, Ngài quay lại bảo họ: “Ai đến với tôi mà không dứt bỏ cha mẹ, vợ con, anh em, chị em, và cả mạng sống mình nữa, thì không thể làm môn đệ tôi được.” (Lc 14,26). Chúa Giêsu muốn khẳng định: đòi hỏi của Ngài là đòi hỏi của Thiên Chúa tuyệt đối, người ta phải dành ưu tiên số một cho đòi hỏi đó, không nên viện bất cứ lý do gì để thoái thác chần chừ, cho dù đó là tình yêu đối với cha mẹ, vợ con.
Nếu người ta không thể lấy cớ lệ truyền của tiền nhân để thoái thác bổn phận làm con cái đối với cha mẹ trần gian, thì người ta càng không thể vịn vào bất cứ lý do gì để thoái thác đạo làm con đối với Cha trên trời.
“Được thuộc về Thiên Chúa” là giá trị lớn nhất của cuộc sống. Vì thế, trong việc báo đáp công ơn của ông bà cha mẹ, điều quan trọng nhất là lo phần rỗi của các Ngài. Đối với người Công Giáo, việc phụng dưỡng cha mẹ lúc tuổi già không chỉ là lo cho các ngài có nơi ở ấm cúng, đủ ăn đủ mặc, chạy chữa thuốc men lúc các ngài đau ốm, cũng như an ủi các ngài về tinh thần, mà hơn nữa, còn phải lo cho đời sống Kitô hữu của các ngài được bảo đảm, giúp các ngài được lãnh nhận các bí tích cần thiết: xưng tội, rước Thánh Thể, được xức dầu bệnh nhân khi đau ốm, và tạo điều kiện để giúp cha mẹ chuẩn bị cuộc sống đời đời một cách chu đáo.
b. Khi cha mẹ đã qua đời
Cuối thánh lễ ngày mùng hai tết, linh mục đọc lời nguyện: “Lạy Chúa, nhân dịp đầu năm mới, chúng con đã được dự tiệc Mình và Máu Thánh Đức Kitô. Chớ gì nguồn sinh lực thần linh này giúp chúng con sống ngày nay sao cho tròn chữ hiếu đối với ông bà, cha mẹ, và mai sau được cùng các ngài hưởng phúc trường sinh”.
Trong những bài trước ta đã biết cuộc thanh tẩy ở cửa thiên đàng hết sức cần thiết để con người khốn cùng có thể hiệp nhất với Thiên Chúa Chí Thánh. Vì thế, người Kitô hữu cầu nguyện cho các tiền nhân đã khuất. Điều người Kitô hữu bận tâm khi kính nhớ các bậc tổ tiên là góp phần giúp các ngài sớm vượt qua cuộc thanh tẩy ấy để được hưởng phúc trường sinh. Vào dịp rằm tháng Bảy âm lịch, đồng bào lương nghĩ tới những linh hồn bị bỏ rơi, đồng thời cũng bận tâm mưu tìm sự cứu giúp cho những bậc sinh thành chưa được giải thoát. Những người Công Giáo và nhiều nhà thờ cũng dâng thánh lễ nhân ngày Vu Lan để hiệp thông với tâm tình tốt lành ấy của anh chị em lương dân.
Người Công Giáo cầu nguyện cho tiền nhân không chỉ trong ngày Lễ Các Đẳng Linh Hồn, 02-11, và suốt tháng 11 dương lịch hằng năm, nhưng mọi ngày trong năm, mỗi khi cử hành thánh lễ. Trong thánh lễ mỗi ngày, đều có đọc:
“Lạy Chúa, xin nhớ đến ông bà, cha mẹ, anh chị em chúng con đang an nghỉ trong niềm hi vọng sống lại và mọi người đã qua đời trong tình thương của Chúa. Xin cho các linh hồn ấy được vào hưởng ánh sáng tôn nhan Chúa”.
Khi cha mẹ đã qua đời, người tín hữu có bổn phận lo an táng, lo phần mộ tươm tất, vì phần mộ là nơi thân xác đợi ngày sống lại. Ngày kỵ giỗ hay những dịp đặc biệt khác, họ xin linh mục dâng thánh lễ cầu nguyện cho cha mẹ.
Người Kitô hữu cũng xin các bậc tiền nhân đã an nghỉ trong Chúa chuyển cầu cho họ trước nhan Ngài. Việc cầu nguyện này được thực hiện đặc biệt trong dịp cúng giỗ mà ngày nay Giáo hội chấp thuận cho người công giáo Việt Nam được thực hiện theo hình thức Đông phương để tỏ lòng kính nhớ và biết ơn ông bà cha mẹ.
Nghi lễ cúng tế làm cho con cháu thấy gần gũi tổ tiên, dường như các ngài đang cảm thông với họ. Điều này không có gì xa lạ với sự thật các thánh cùng thông công trong Hội thánh. Nó cũng nói lên niềm tin mãnh liệt về đời sau và nhắc nhở con cháu biết nối chí cha ông. Cha ông đã ăn ở ngay lành, con cháu sẽ noi gương ấy. Cha ông đã ra công tìm kiếm chân lý, con cháu sẽ tiếp tục công cuộc của các ngài.
Uống nước nhớ nguồn, Con Thiên Chúa khi làm người cũng không hề quên những bậc tổ tiên hằng được nhắc đến trong gia phả (Mt 1,1-18). Tuy nhiên, Chúa Giêsu cũng còn nhắc ta rằng nếu phải nhớ công ơn tổ tiên, thì càng phải biết ơn Thiên Chúa hơn nữa, vì Thiên Chúa là cội nguồn đầu tiên, là Đấng đã sinh dựng nên tổ tiên ta. Cứ lần theo gia phả nhà mình mà lên mãi, ta sẽ thấy rằng lòng hiếu kính tổ tiên phải là trường dạy cho ta biết hiếu kính Cha trên trời. Thánh Luca đã viết gia phả của Đức Giêsu theo ý hướng đó: “Ngài là con của Giuse, con của Hêli…, con của Hênon, con của Set, con của Ađam, và Ađam con của Thiên Chúa” (xem Lc 3,23-28).
Đó cũng là điều chúng ta đọc thấy trong bài tiền tụng của ngày lễ kính nhớ tổ tiên:
“Lạy Cha, khi ngẫm xem muôn loài trong vũ trụ, chúng con thấy mọi sự đều có cội rễ căn nguyên: chim có tổ, nước có nguồn, con người sinh ra có cha mẹ. Nhờ Cha mặc khải, chúng con được nhận biết Cha là nguyên lý sáng tạo muôn loài, là Cha chung của hết mọi loài chúng con. Cha đã ban sự sống cho ông bà, cha mẹ, tổ tiên chúng con để các ngài truyền lại cho con cháu. Cha đã ban cho các ngài ân huệ dư đầy, để chúng con được thừa hưởng mà nhận biết, tôn thờ và phụng thờ Cha”.
3. VẤN ĐỀ THỜ CÚNG ÔNG BÀ TRONG LỊCH SỬ GIÁO HỘI VIỆT NAM
a. Vài chứng từ
Chị Dương thị LH, 25 tuổi, là người thứ ba trong gia đình gia nhập đạo Công Giáo. LH kể lại: “Tuy mẹ LH là người cởi mở, nhưng khi hay tin LH tìm hiểu Kitô giáo, bà đã thốt lên: “Bữa nay con cũng đi nhà thờ nữa à? Thôi chớ, hai đứa kia theo đạo đủ rồi, còn con thì thôi, để má chết còn có người cúng chớ!”.
Năm 1964, Toà Thánh đã chấp thuận cho người Công Giáo Việt Nam được thờ cúng ông bà theo truyền thống Việt Nam. Tuy thế, cũng còn lâu người ta mới đánh tan được cái ngộ nhận nơi người ngoài công giáo: theo đạo là bỏ ông bỏ bà. Chị Phạm MV. là người độc nhất trong gia đình theo đạo công giáo. Chị kể lại: một lần kia vào năm 1974, một ông bác của chị nhân nói về những người theo đạo đã chua chát nói: “Thờ cúng ông bà mà nó bảo là tà ma. Không biết mình tà ma hay nó tà ma”.
Quả thật, có một thời, việc thờ cúng ông bà là một vấn đề sóng gió cho những ai gia nhập Kitô giáo. Tâm sự sau đây của một người tân tòng, đăng trên báo Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp tháng 6 năm 1963 (tức là một năm trước khi có quyết định trên đây của Tòa Thánh), có thể nói lên phần nào những khó khăn của những anh chị em trở lại thời ấy:
“Cũng như cha đã biết, con đứng ngoài ngưỡng cửa Giáo Hội 30 năm, rồi nhờ ơn đặc biệt của Đức Mẹ, mới được gia nhập gia đình Công Giáo. Con đã cố gắng sống như một giáo hữu bình thường, như tất cả những giáo hữu khác, trung thành với lời hứa khi chịu phép Rửa Tội. Nhưng cái vẻ bình thản bên ngoài của con bao phủ rất nhiều băn khoăn lo âu trong lương tâm. Xin cha cho phép cởi mở tâm sự.
Cả gia tộc con, ngót 1000 người, có thể nói không theo tôn giáo nào cả. Chỉ công nhận có Thượng Đế, về thờ phụng chỉ biết cúng tổ tiên. Từ khi con tòng giáo, mọi người nhìn con với cặp mắt lãnh đạm hoặc mỉa mai, khinh bỉ. Họ coi con như một người “hỏng”, đã xa gia đình và gia tộc, đã “mất gốc”. Tại sao? Chỉ vì ngày tết, ngày giỗ, con không cúng vái cha mẹ, tổ tiên như trước nữa. Mà trước đây, con lại là người sùng kính tổ tiên, không những bên trong rất thành tâm, mà bên ngoài cũng thận trọng, kính cẩn đúng mức không kém ai. Bây giờ con như kẻ cô đơn, vì con đã tự ý “ly khai” với mọi người. Giải thích, họ không nghe. Cắt nghĩa cho họ rằng: người Công giáo tuy không cúng giỗ nhưng vẫn cầu nguyện hằng ngày cho tiền nhân. Họ trả lời: “Hữu ư trung tất hình ư ngoại”, có bên trong phải lộ ra bên ngoài. Cầu nguyện là một việc; tình cảm huyết mạch gia đình, họ hàng, cũng phải biểu lộ ra bằng hình thức. Mà không có hình thức nào đẹp đẽ, tự nhiên bằng hình thức thờ phượng tổ tiên để biểu dương tinh thần “uống nước nhớ nguồn, tương thân máu mủ”…
… Con bị coi như một người lạ giữa những người thân yêu…
… Khổ tâm nhất là khi cúng giỗ bố mẹ. Mọi người đồng tâm nhất trí thành khẩn thắp hương vái lạy, khấn xin tiền nhân chứng minh cho lòng kính nhớ, thì con, “con người lạ” phải co ro ngồi một xó lẩm nhẩm đọc kinh, lần chuỗi.
Lương tâm tự vấn: tỏ lòng sùng kính cha mẹ bằng cách này hay cách khác có gì phạm đạo Chúa, có phải là thờ cúng ma quỷ theo ngoại đạo… chăng?
… Có lần, con chuyện trò tri kỷ với người anh ruột. Anh con lắng nghe con nói về đạo. Kết luận, anh nói: “Có lẽ đúng, nhưng tôi không bỏ cha mẹ, tổ tiên được! Mắt anh nhìn lên bàn thờ rướm lệ: “Chú nghĩ xem, công ơn cha mẹ như trời bể, tôi một ngày không thắp hương trên bàn thờ để tỏ lòng kính nhớ, thì thấy đời lạnh lẽo, tâm hồn bơ vơ. Nhà có bàn thờ, tôi thấy ấm cúng, người sống như ở bên cạnh người chết, nhắc nhở đến tiền nhân để nối chí tiền nhân, nhắc nhớ đến hậu thế để làm tròn bổn phận đối với hậu thế. Nuôi dưỡng trong tâm hồn bạn trẻ cái nghĩa lớn gia đình gia tộc, cho chúng sống ra con người có chủng tộc, bao quát rộng rãi. Bắt đầu từ bản thân, lan tràn ra gia đình, xã hội, nhân loại… không hiếu với cha mẹ thì ái quần, ái quốc, bác ác với đồng loại thế nào được? Và nói đến thờ trời, kính Chúa còn có nghĩa gì nữa”.
Con cổ động anh, lại hoá ra bị anh cổ động. Con khuyên anh trở lại đạo. Anh trả lời: “Thì chú cứ trở lại với cha mẹ trước đã…”
b. Lý do sâu xa đưa đến sự ngăn cấm
Kinh Thánh ghi rõ hiếu thảo là điều răn đầu tiên của đạo yêu người, tại sao suốt 300 năm lịch sử truyền giáo tại Việt nam, Giáo Hội đã có thái độ cứng rắn đối với việc thờ cúng ông bà là hình thức tiêu biểu của Việt nam?
Như bạn biết, một dân tộc nhỏ bé muốn tự tồn phải có tinh thần yêu thương đoàn kết. Có lẽ cha ông ta xưa đã thấy rõ: muốn có được tinh thần ấy trong xã hội, phải đi từ căn bản tiểu gia đình êm đềm hạnh phúc đến đại gia đình hoà hợp yêu thương, mới dễ thực hiện tình tương thân tương ái giữa đồng bào một nước. Người xưa lập ra việc thờ cúng tổ tiên, là để nối kết mọi người trong gia tộc, nhắc con cháu nối chí cha ông.
Việc thờ cúng ông bà chính là hình thức nhắc nhở hậu sinh. Mọi tế tự được giao cho người trưởng tộc chủ sự để nhắc người ấy nhớ duy trì và phát triển tình thân trong đại gia đình, bảo toàn gia sản tinh thần của cha ông để lại. Tiền nhân chỉ sợ rằng ngày nào truyền thống yêu thương bị dứt đoạn, ngày ấy con cháu sẽ bị nguy cơ diệt chủng. Rất may, với niềm tin về linh hồn bất tử sẵn có cũng như với ảnh hưởng văn hoá Khổng Mạnh du nhập về sau, truyền thống ấy ngày càng ăn sâu vào tâm hồn dân tộc.
Xét như vậy, ta thấy rõ ý nghĩa và tầm quan trọng của việc thờ cúng tổ tiên trong việc xây dựng gia đình và xã hội.
1. Bị ngộ nhận là một tôn giáo
Thế nhưng, thật đáng tiếc, hoàn cảnh thế kỷ XVII đã khiến một số nhà truyền giáo ngộ nhận, cho rằng việc thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam là một tôn giáo, trong đó tổ tiên được coi như những vị thần. Ngộ nhận này một phần là do chưa nghiên cứu cặn kẽ:
- Nhiều vị tưởng rằng khi cúng lễ gia tiên, gia chủ phải đọc những lời thần bí rất tỉ mỉ. Thật ra, gia chủ không tụng kinh (đọc lớn một công thức) cũng không niệm kinh (đọc thầm) mà chỉ nói với tổ tiên của mình như một đứa con nói với người cha hiện đang còn sống, trong ngôn ngữ thông thường.
- Nhiều vị tưởng chữ “lễ” trong lễ gia tiên có cái ý nghĩa nguyên thủy của nó là “các quy tắc của các lễ nghi tôn giáo”. Thật ra, chính Đức Khổng Tử đã giải thích chữ Lễ theo một nghĩa khác. Theo ngài, các “lễ” hoặc các nghi thức chỉ là phương tiện cho người quân tử dùng để xử kỷ tiếp vật trong mỗi tình huống cuộc sống. Chúng nêu rõ cách ứng xử người ta phải có trong nhà, ngoài phố, ở triều đình, ở các lễ hội; chúng bộc lộ ra bên ngoài những tình cảm bên trong mà người ta cảm thấy trong tình huống này hoặc tình huống nọ. Vậy, các nghi thức chỉ là những quy phạm của phép xã giao, các quy tắc phép lịch sự mà mục đích gần nhất là giáo hóa con người. Đó là những quy luật của “lễ phép xã hội”, như chính Khổng Tử nói, khiến ngày qua ngày người ta đến gần điều thiện và tránh xa điều ác mà không ngờ. Nghi thức khi cúng gia tiên cũng mang ý nghĩa ấy, chỉ là những lễ phép bày tỏ lòng kính trọng quý mến đối với tổ tiên mình.
- Lý do mạnh nhất đẩy Giáo Hội đến chỗ chấp nhận theo một thái độ ngờ vực đối với sự thờ cúng tổ tiên, chính là vì một số người tin rằng vong hồn của những người chết ở trong các bài vị, và người ta ghi rõ “đây là nơi ở của hồn (ông A, bà B)”, cách riêng là ở trong tấm lụa đặt trước bài vị, được gọi là “hồn bạch”, thường là tấm lụa đã phủ trên khuôn mặt người hấp hối và được cho là hồn đã nhập vào đó. Tuy nhiên đó chỉ là tin tưởng sai lạc của một số người. Theo những tin tưởng chính thống của người Hoa cũng như người Việt, sau khi chết, con người được coi như đã vĩnh viễn rời bỏ cõi đời này để an nghỉ ở cõi “suối vàng”. Tại các từ đường, người ta chỉ giữ lại bài vị của năm đời, còn các bài vị của những thế hệ xưa được đem chôn. Nếu thật người ta tin bài vị là nơi hồn nương tựa thì sẽ không chôn như thế, vì không còn bài vị, những hồn ấy sẽ ở đâu? Vả lại, ngày nay, các gia đình dễ dàng thay thế các bài vị bằng những bức chân dung, cho thấy họ không nghĩ rằng linh hồn các bậc tổ tiên ở trong các bài vị. Nếu hồn không ở trong các bài vị thì vai trò của các bài vị ấy là gì? Dưới con mắt của người Hoa cũng như là người Việt, ít ra là của các nhà nho, các bài vị chỉ có mục đích duy nhất là để nhắc nhở người sống tưởng nhớ những người đã khuất.


2. Một số thực hành gây ái ngại
Những nhà truyền giáo khác khẳng định rằng người Việt không bao giờ xem tổ tiên của họ là “những vị thần”, cũng không bao giờ xem cha mẹ họ là “những vị thần tương lai” . Tổ tiên có bàn thờ của các ngài, tổ tiên là đối tượng của một sự phụng tự nhưng phụng tự này chẳng là gì khác hơn một phụng tự tưởng nhớ, khác với sự thờ Trời. Do đó có thể kết luận ngay rằng sự thờ cúng tổ tiên không phải là một tôn giáo theo nghĩa đen của từ này . Hơn nữa, khi truyền bá sự thờ cúng này, Đức Khổng Tử nhắm thiết lập những mối liên hệ xác thực giữa những người sống và những người chết, củng cố sự liên đới giữa các thế hệ và phát huy kỷ luật xã hội, tức là chỉ vì những mục tiêu xã hội và chính trị chứ không hề có ý tưởng tôn giáo nào.
Ta cứ giả thiết như việc thờ cúng này bắt đầu có ý nghĩa từ khi có loài người, sẽ thấy sự khác biệt giữa hai chữ “thờ” ấy. Con cháu thờ ông bà, thế hệ sau thờ thế hệ trước. Còn người đầu tiên của loài người thờ ai? Dĩ nhiên họ chỉ thờ Thiên Chúa. Hai chữ thờ đó khác nhau trời vực. Thờ Thiên Chúa là tâm tình của thụ tạo lệ thuộc Tạo Hoá, tùng phục Ngài một cách tuyệt đối và yêu mến Ngài với trọn tình con. Còn thờ tổ tiên là tưởng nhớ người xưa và cố gắng không làm ô danh người xưa.
Thế nhưng trong thực tế, đối với nhiều người, các nghi lễ dành cho tổ tiên cũng dần dần mang thêm một ý nghĩa tôn giáo. Người ta đi đến chỗ thờ tổ tiên như thần thánh, và có khi dành cho tổ tiên một tâm tình thờ phượng tuyệt đối như thờ phượng Thiên Chúa. Chính đây là điều không thể nào đi đôi với giáo lý Kitô giáo. Chỉ có một Thiên Chúa độc nhất và chân thật. Không thể thờ bất cứ thụ tạo nào như Thiên Chúa được.
Nghi lễ thờ cúng ông bà ở các thế kỷ trước quả thật có bị lây nhiễm một số tin tưởng sai lạc đáng ngại. Chẳng hạn, tin rằng hồn ông bà về hưởng của cúng. Có thể là bạn không hề tin như vậy. Nhưng có nhiều người, và nhất là ngày xưa, đại đa số người mình đã tin như vậy . Mới đây, một người vừa gia nhập công giáo phải giải thích cho cha mẹ hiểu là khi ông bà qua đời, anh vẫn cũng tế như người khác. Mẹ anh bảo: “Nhưng theo công giáo thì có cúng cũng chưa chắc cha mẹ được hưởng…”. Người ta sợ rằng không cúng tế thì hồn người chết sẽ đói khát, không đốt vàng mã thì hồn người chết không có tiền tiêu. Những tin tưởng sai lạc như thế cũng không thể đi đôi với giáo lý Kitô giáo.
Ngoài ra còn có những mê tín khác.
Các nhà truyền giáo đã tranh luận hết sức nghiêm túc qua nhiều năm, một bên cho rằng những sai lạc trên đây có thể điều chỉnh được, một bên cho là khó lòng thay đổi được não trạng của dân chúng. Cuối cùng, để bảo đảm cho niềm tin của tín hữu được tinh ròng, Giáo Hội đã quyết định rằng người Công Giáo chỉ được tôn kính tổ tiên theo cách Giáo Hội quen làm, chứ không được thờ cúng theo hình thức cổ truyền địa phương. Giáo Hội biết đây là một chọn lựa phải trả giá đắt, rất bất lợi cho công cuộc truyền giáo. Trước khi có quyết định ấy, số người hưởng ứng Đạo Chúa tại Việt Nam càng lúc càng đông, cả đến trong triều đình vua Lê cũng có nhiều người theo Đạo. Việc cấm thờ cúng tổ tiên theo lối cũ đã khiến người ta tẩy chay tôn giáo mới, thậm chí đã thành một trong những lý do biện minh cho các cuộc bách hại của nhà Tây Sơn, nhà Nguyễn và chiến dịch Văn Thân. Đã hẳn việc cấm thờ cúng nói đây có phần do ngộ nhận nhưng dù sao nó cũng cho thấy đức tin Kitô giáo phải là một chọn lựa quyết liệt đến mức nào.
c. Quan điểm mới của Tòa Thánh
Mãi đến thế kỷ 20, khi ngộ nhận trên đã được giải tỏa và những tin tưởng sai lạc kia cũng không còn phải là chuyện chung của quảng đại quần chúng, năm 1964, Toà Thánh đã chấp thuận cho người Công Giáo Việt nam được thờ cúng ông bà theo lối xưa. Ngày 14-6-1965, Hội Đồng Giám Mục Việt Nam đã ra thông cáo chính thức về vấn đề này.
Sau phần đầu nhắc lại mấy nguyên tắc về thái độ của Giáo Hội đối với nền văn hoá và truyền thống của dân tộc, bản thông cáo nói đến thể thức áp dụng Huấn thị “Plane Compertum est” của Toà Thánh. Nguyên văn:
1. Nhiều hành vi, cử chỉ xưa, tại Việt nam, có tính cách tôn giáo, nhưng nay vì tiếp xúc với bên ngoài và vì tâm tình tập quá đã thay đổi nhiều, nên chỉ còn là những cách biểu lộ lòng hiếu thảo tôn kính đối với tổ tiên và các bậc anh hùng liệt sĩ. Những cử chỉ, thái độ, nghi lễ có tính cách thế tục, lịch sự và xã giao đó, Giáo Hội Công Giáo chẳng những không ngăn cấm mà còn mong muốn và khuyến khích cho nó được diễn tả bằng các cử chỉ riêng biệt của mỗi nước, mỗi xứ, và tuỳ theo trường hợp.
Vì thế, những cử chỉ, thái độ và nghi lễ tự nó hoặc do hoàn cảnh, có một ý nghĩa thế tục rõ ràng là để tỏ tinh thần ái quốc, lòng hiếu thảo, tôn kính, hoặc tưởng niệm tổ tiên và các bậc anh hùng liệt sĩ (như treo ảnh, hình, dựng tượng, nghiêng mình bái kính, trưng đèn hoa, tổ chức ngày kỵ giỗ) thì được thi hành và tham dự cách chủ động.
2. Trái lại, vì có nghĩa vụ bảo vệ cho đức tin công giáo được tinh tuyền, Giáo Hội không thể chấp thuận cho người tín hữu có những hành vi, cử chỉ hoặc tự nó hoặc do hoàn cảnh, có tính cách tôn giáo trái với giáo lý mình dạy.
Vì thế, các việc làm có tính cách tôn giáo không phù hợp với giáo lý công giáo (như bất cứ lễ nghi nào biểu lộ lòng tùng phục và sự lệ thuộc của mình đối với một thụ tạo như là đối với Thiên Chúa) hay những việc dị đoan rõ rệt (như đốt vàng mã), hoặc cử hành ở những nơi dành riêng cho việc tế tự (của các tôn giáo khác)… thì giáo hữu không được thi hành và tham dự. Trong trường hợp bất đắc dĩ, chỉ được hiện diện một cách thụ động, như đã ấn định trong giáo luật khoản 1258.
3. Đối với những việc mà không rõ là thế tục hay tôn giáo thì phải dựa theo nguyên tắc này, là nếu những hành vi đó, theo dự luận dân chúng địa phương không coi như sự tuyên xưng tín ngưỡng của một tôn giáo (ngoài Kitô giáo) mà chỉ biểu lộ một tâm tình tự nhiên, thì được coi như không trái với đức tin, nên được thi hành và tham dự.
Trong trường hợp chưa hết nghi nan, thì có thể hành động theo tiếng lương tâm lúc ấy: nếu cần thì phải giải thích chủ ý của mình một cách thật khéo léo, hợp cảnh, hợp thời. Sự tham dự cũng chỉ được có tính cách thụ động.
Đó là những nguyên tắc chung, giáo hữu cần phải dựa vào mà xét đoán theo lương tâm và hoàn cảnh. Trong trường hợp hồ nghi, mọi người liên hệ không được theo ý riêng mình, mà sẽ phán đoán theo chỉ thị của Toà Thánh, và sẽ bàn hỏi với các giáo sĩ thành thạo.
Yêu cầu quý cha phổ biến rộng rãi và giải thích tường tận thông cáo này không những trong những nhà thờ mà cả mỗi khi có dịp, không những cho anh em giáo hữu mà cả cho người ngoài công giáo.
d. Từ đạo hiếu dưới đất tới đạo hiếu trên trời
Trong lịch sử, việc thờ cúng tổ tiên theo truyền thống Việt Nam không chỉ gây hao tốn giấy mực tranh cãi giữa các nhà truyền giáo, nhưng còn kéo theo một thực tế bi hùng. Nhiều người ngoài Công Giáo thà mất Nước Trời hơn là bỏ ông bỏ bà, như câu thơ tha thiết của nhà yêu nước Nguyễn Đình Chiểu:
Thà đui giữ lấy đạo nhà,
Còn hơn có mắt ông cha không thờ.
Đang khi đó người Công Giáo thì chọn lựa ngược lại. Có đến trên 130.000 Kitô hữu đã chấp nhận chết vì dành cho đạo hiếu đối với Cha Cả trên trời sự ưu tiên vượt trên đạo hiếu đối với tổ tiên dưới đất.
Giờ đây sóng gió đã qua nhưng bài học còn mãi. Trong lễ kỷ niệm các vị tuẫn đạo tại Việt Nam, Giáo Hội đã thốt lên lời nguyện: “Lạy Chúa, Chúa đã làm cho xuất hiện trên toàn cõi Việt Nam rất nhiều chứng nhân anh dũng cho Chúa: Vì lời các đấng ấy bầu cử, xin Chúa thương ban cho mọi dân tộc nhận biết chỉ có Chúa là Cha thật và phụng sự Chúa với hết tình con thảo.”
Đang khi tưởng nhớ các vị tuẫn đạo Việt Nam, Giáo Hội cầu nguyện cho mọi dân tộc nhận biết Thiên Chúa tuyệt đối, chỉ có Ngài là Cha thật của mọi người và là nguồn gốc mọi tình phụ tử trên trời dưới đất. Lời nguyện ấy đặt các Kitô hữu Việt Nam trước một trách nhiệm rất lớn với hai chiều kích: Phải sống thật tuyệt vời cả về đạo hiếu trần gian lẫn đạo hiếu trên trời, để giúp cho cả đồng bào người Việt lẫn các dân tộc trên thế giới nhận biết tình cha của Thiên Chúa.

Lm VÕ TÁ KHÁNH



NHỮNG NGƯỜI CON HỌ VÕ ĐƯỢC
CẢ THẾ GIỚI CÔNG GIÁO YÊU KÍNH
Trong số trên 130.000 Kitô hữu đã chấp nhận chết để tuyên xưng đức tin từ giữa thế kỷ 17 đến hết thế kỷ 19, có những vị đã sống các nhân đức Kitô giáo cách anh hùng đặc biệt, đáng được nêu thành mẫu mực cho các tín hữu mọi nơi và mọi thời, tức là đáng được tuyên phong hiển thánh.
Tiến trình điều tra phong thánh cho một người như thế phải qua những giai đoạn và những đòi hỏi khắt khe, và cuối cùng phải có những ơn lạ được thực hiện nhờ sự chuyển cầu của người ấy, cho thấy sự chuyển cầu của người ấy rất có thế giá trước nhan Thiên Chúa.
Đầu thế kỷ 20, qua bốm đợt khác nhau, có 117 vị đã được tuyên phong chân phước. Rồi cuối thế kỷ 20, ngày 19-6-1988, tại quảng trường Thánh Phêrô ở Rôma, Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II tuyên phong 117 vị chân phước ấy lên hàng hiển thánh tử vì đạo để người Công Giáo khắp các nước trên thế giới noi gương và tôn kính. Ngày 05-3-2000 ngài tuyên phong thêm một vị chân phước mới là Thầy giảng Anrê Phú Yên. Trong số hơn 130.00 người đổ máu làm chứng, chỉ có 118 vị được tôn phong. Tỉ lệ 1/1000 đủ cho thấy 118 vị này là những tinh hoa, tinh hoa của Giáo Hội Công Giáo và cũng là tinh hoa của các dòng tộc. Trong số đó, có 6 người con của họ Vũ-Võ: Thánh Bênađô Vũ Văn Duệ, Thánh Phaolô Vũ Văn Đổng, Thánh Phêrô Võ Đăng Khoa, Thánh Luca Vũ Bá Loan, Thánh Đa Minh Vũ Đình Tước và Thánh Phêrô Vũ Truật.
Chúng tôi xin chân thành cám ơn linh mục Đào Trung Hiệu, Dòng Đa Minh, đã vui lòng cho phép đăng lại ở đây các bài viết trích từ quyển UỐNG NƯỚC NHỚ NGUỒN của cha (www.daminhvn.com). Chúng tôi cũng xin cám ơn ông bà Phạm Vũ Hiệp, 767 Đường Trương Định, phường Giáp Bát, quận Hoàng Mai, Hà Nội, đã có công hành hương kính viếng một số đền thánh, chụp hình và đích thân liên lạc với hậu duệ các vị thánh để có được những số liệu chính xác và sống động.
Ngày 01 tháng 08
Thánh Bênađô VŨ VĂN DUỆ
Linh mục - (1755 – 1838)

Đền Thánh kính thánh tử vì đạo Bênađô Vũ văn Duệ tọa lạc tại làng Quần Phương, thị trấn Yên Định, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, thuộc giáo phận Bùi Chu, cách Hà nội khoảng 150 km. Yên Định là một TT nhỏ, đẹp, rất gọn gàng, đặc biệt đường quê ngõ xóm rất sạch. Ở đây gần biển nên không khí ấm áp, trong lành dễ chiụ. Người dân sống chủ yếu nhờ nông nghiệp. Bánh nhãn là đặc sản địa phương rất ngon và thơm. Quần Phương là giáo xứ toàn tòng công giáo. Nhà thờ chính xứ ở giữa thị trấn. Giáo xứ này là một trong ba giáo điểm (Quần Phương Đông Cường, Trà Lũ Phú Nhai và Ninh Cường) trên quê hương Việt Nam được đón nhận Tin Mừng sớm nhất, từ năm 1533. Đền Thánh Bênađô nằm sau nhà thờ xứ, cách khoảng 200m, trong một khuôn viên rộng ước khoảng 2000 mét vuông. Ngoài tượng đài Cha Thánh rất lớn dựng ở bên ngoài, bên trong ngôi nhà thờ rất cổ kính, khá bề thế đẹp, rất trang trọng và tôn nghiêm còn có bàn thờ Cha Thánh. Phía trước tượng đài và cũng là trước đền thờ Cha Thánh còn có một ngôi nhà 15m x 8m, cao chừng 5m, mái cong rất cổ, lợp ngói ta vừa được tu sửa, quét mầu ghi sáng rất ấn tượng,
Chi tộc họ Vũ ở Quần Phương khá đông và hiện còn giữ được gia phả lập ngày 15/11 /1785. Cha Thánh BÊNAĐÔ là chi thứ hai, con cụ cố Vũ Hữu Quán. Trưởng tộc hậu duệ hiện nay của Cha Thánh là Ông Vũ Hữu Ninh, 70 tuổi (năm 2010), ĐT nhà: 0350-377-5017. Ông cùng Ông Vũ Văn Đốc, 61 tuổi, trông nom đền Cha Thánh. ĐT nhà của Ông Đốc: 0350-377-5577; ĐTDĐ : 0169-980-188.
Hằng năm, Giáo xứ Quần Phương và hậu duệ Cha Thánh tổ chức giỗ ngài vào ngày 1/8 dương lịch và giỗ chi tộc họ Vũ ở Đông Cường – Quần Anh vào ngày 15/11 âm lịch.

Người tù già hy sinh tự nguyện
Mùa thu năm 1838 tại nhà giam Nam Định, một tù nhân đã 83 tuổi hình như vẫn coi sự khác nghiệt của trại giam là nhẹ. Những đêm mưa to gió lạnh, chỗ của cụ nằm bị nước mưa giột, nhưng cụ vẫn không chịu dời chỗ khác theo lệnh của lính canh. Từ ngày vào tù, cụ trải chiếu dưới đất, không nhận tiếp tế chăn mền, rồi khoảng một tuần sau, cụ bỏ luôn chiếu để nằm trên đất.
Cụ già đó là linh mục Bênadô Vũ văn Duệ. Đối với ngài, phải có những hy sinh tự nguyện để bổ túc cho những hy sinh bất đắc dĩ. Những hy sinh đó là những phương pháp luyện ý chí để đủ sức đối đầu với những thử thách cuối cùng ngoài pháp trường. Đối với ngài, suy niệm cuộc thương khó của Chúa Giêsu phải dưa đến việc tham dự, chia sẻ những nỗi cơ cực các Chúa trong thực hành. Cha nói: "Nơi tôi nằm bây giờ còn êm ái hơn thánh giá Chúa Giêsu xưa kia nhiều".
Vị linh mục khắc khổ
Bernadô Vũ Văn Duệ sinh năm 1755 tại làng Quần Anh Hạ (Quần Phương), tỉnh Nam Định, trong một gia đình Công Giáo. Ngay từ nhỏ, cậu Duệ đã dâng mình cho Chúa, và chuẩn bị học hành hướng tới chức linh mục. Nhưng việc học của cậu bị gián đọan nhiều lần vì tình hình bách hại các chúa Trịnh và thời vua Cảnh Thịnh. Mãi đến năm 1795, thày Duệ mới được toại nguyện, thụ phong linh mục đã 40 tuổi. Cha Duệ phục vụ Giáo Hội và các linh hồn trong nhiệm vụ mục tử suốt 37 năm. Đến năm 1832, năm ngài 77 tuổi, Đức Cha xét thấy tình trạng bệnh tật, đã cho cha về hưu tại xứ Trung Lễ.
Không thể phục vụ Giáo Hội trực tiếp nữa, cha Duệ đã dâng những ngày tháng bệnh tật để cầu nguyện cho Giáo Hội. Tuy đã già, mỗi ngày cha vẫn tiếp tục đọc, suy niệm, chia sẻ Tin Mừng và hướng dẫn cho các tín hữu trong vùng tìm đến bàn hỏi. Cha gia tăng những việc khổ chế hãm mình : bỏ nằm giường để ngủ trên đất, không nằm mùng để muỗi tự do đốt… nhiều người cản trở vì lo cho tuổi già của cha, cha trả lời : "Bấy nhiêu hãm mình đã là gì ? Tôi không có cơ hội dể làm việc lớn thì tôi chọn lựa một chút khó khăn vậy thôi".
Giá trị một lời hứa
Từ ngày vua Minh Mạng lệnh cho quan Trịnh Quang Khanh gắt gao truy lùng các giáo sĩ, Đức Cha Delgado Y, Giám mục giáo phận Đông phải bỏ trụ sở Bùi Chu đi trốn. Một hôm trên đường xuống Kiên Lao, Đức Cha ghé vào Trung Lễ gặp cha Duệ. Đức Cha nói nửa đùa nửa thật : "Cụ còn sức theo tôi đến thủ phủ Nam Định chăng ?". Cha Duệ hiểu ý người cha chung giáo phận muốn nói về việc tử đạo, nên trả lời : "Thưa Đức Cha, khi nào Đức cha bị bắt, xin cho phép con theo cùng".
Có lẽ vị Giám mục nói đùa rồi quên đi, nhưng cha Duệ không bao giờ quên điều mình đã nói. Từ ngày 28.05.1838, khi nghe tin Đức cha bị bắt ở Kiên Lao, cha Duệ đã khóc lóc và muốn ra trình diệnnvới quan quân để được tử đạo với Giám mục của mình. lúc đó cha đã 83 tuổi, mắt thì lòa nên đi đâu phải có người dẫn, thế nhưng không ai chịu đưa cha đến nộp cho các quan cả.
Cũng từ đó, nằm trong nhà, hễ nghe có tiếng chân người bên ngoài, cha lại hô lên : "Hãy báo tin cho các quan biết tôi ở đây. Tôi là linh mục, hãy đến mà bắt tôi". Các giáo hữu xin cha thinh lặng kẻo liên lụy đến dân làng. Cha đáp: "Tôi không thể im được vì tôi đã hứa với Đức cha". Một hôm lính đi qua, nghe tiếng cha gọi thì bước vào. Cha nói : "Bây giờ các ông đã có linh mục, hãy bắt mà nộp cho quan đi". Một thày giảng đứng đó liền nói: "Ông nội tôi đó, các ông đừng để ý làm gì, ông ấy già nua nên lú lẫn, tự cho mình là linh mục đó thôi". Cha Duệ thanh minh rất tỉnh táo chớ chưa lẩm cẩm. Nhưng lính thấy cụ già đã ngoài 80 tuổi, nằm liệt trên giường như thế thì tin lời thày giảng rồi bỏ đi. Quân lính đã xa rồi mà cha già Bernadô cứ lẩm bẩm phàn nàn vì người ta đã làm cha mất cơ hội bị bắt.
Những ngày sau đó, cha Duệ vẫn tiếp tục la lên yêu cầu mội người đi ngang báo cho quan đến bắt mình. Các tín hữu thấy không cản được ngài nữa thì bàn tính với nhau, họ đưa cha đến một túp lều của một người cùi ở ngoài đồng, nhờ một bà đạo đức chăm sóc cơm nước. Họ nghĩ rằng quân lính chẳng đến khu vực đó. không ngờ ngày 04.07.1838, một toán lính vô tình đi ngang qua nghe tiếng cha đã ghé vào. Cha nói "Các chú tìm đạo trưởng hả ? Tôi là đạo trưởng đây". Không có ai ở đó để cải chính như hôm trước, nên cha bị bắt đem về nộp cho Tổng đốc Trịnh Quang Khanh.
Vững như bàn thạch
Tổng đốc thấy lính dẫn đến một người quá già nua tuổi tác thì cười, rồi cho đặt tấm ảnh Chúa trên đất và nói : "Ông lão bước qua tấm ảnh đi, ta sẽ tha cho về". Cha Duệ đáp: "Xin quan lớn đừng bảo tôi làm thế, dù thế nào tôi chẳng thể vâng lời quan". Bấy giờ trời đã gần tối, quan cho giam cha trong một ngôi chùa gần đó và bỏ đói suốt đêm. Sáng hôm sau lính giải cha về Nam Định. Viên quan án ở đây cũng để một Thánh Giá yêu cầu cha bước qua. Cha trả lời ông như đã nói với quan Tổng đốc. Viên quan tội nghiệp tuổi già nên không đánh đập gì, như bắt cha phải mang gông và cho đưa vào trại giam.
Gần hai tháng trong tù, nhiều lần quan cho người vào dụ dỗ cha bỏ đạo, nhưng cha cương quyết từ chối. Những ngày đầu trong trại giam trật hẹp, hôi hám, cha Duệ phải trải chiếu dưới đất ngủ, có người thương đem đến biếu cha một chiếc chăn để quấn cho ấm, cha từ chối và nói: "Nơi tôi nằm bây giờ còn êm ái hơn Thánh Giá Chúa Giêsu xưa nhiều". Có một hôm mưa giột ướt hết nơi cha nằm, lính đến bảo cha dời chỗ, cha không chịu: "Cứ để tôi ở chỗ ướt này cũng được, không can chi. Tôi chỉ lo những sự đời sau và ước ao đổ máu vì dạo Chúa Kitô thôi".
Ngày 12.07, Đức cha Y đã lìa thế, ly trần trong ngục nhưng vẫn bị đem ra pháp trường xử chém. Nghe tin đó, cha Duệ bỏ luôn chiếu, ngủ trên đất. Cha nói: "Giám mục là cha đã phải xử, ta là con nằm chiếu sao phải lẽ". Cha Duệ đã chọn những hy sinh tự nguyện để dọn mình đón nhận cuộc tử đạo. Thời gian này cũng có cha Hạnh, linh mục dòng Đaminh bị giam chung. Cha Hạnh trẻ hơn, mới 66 tuổi nên thường thay mặt cha già trả lời cho các quan. Sau khi thấy không làm hai vị đổi ý được nữa, các quan liền làm án gởi về kinh đô:
"Chúng tôi đã tra khảo hai tên Vũ Văn Duệ và Nguyễn Văn Hạnh. Chúng đã bị bọn Tây lừa mà theo đạo Gia Tô từ lâu. Chẳng những chúng tin mà còn giảng đạo ấy cho nhiều kẻ khác tin theo nũa… Xem ra đạo ấy đã thấu tận tâm can bọn chúng đến nỗi không thể bỏ được. Vậy chúng tôi luận cho chúng án trảm quyết, để ai lấy đều biết tội chúng nặng, đáng phải phạt thể ấy".
Chiến thắng vinh quang
Theo luật thời đó, ở tuổi cha Duệ 83 lẽ ra không bị xử tử, nhưng vua Minh Mạng bất chấp cả luật lệ, ký bản án liền. nghe tin ấy, cha Duệ tỏ ra vui mừng, gia tăng việc hãm mình chuẩn bị cho ngày hồng phúc cha vẫn mong đợi. Ngày 24.07, quan cho tách riêng cha Hạnh đi giam nơi khác. Nhưng ngày 01.08, hai vị cùng được đưa ra tòa lần chót trước khi đưa đi xử. Cả hai vị đều khẳng khái tuyên xưng niềm tin vào Thiên Chúa. cha Duệ và quá yếu sức, lính phải cáng ra pháp trường Bảy Mẫu. Ra đến cửa thành, vì viên quan chủ tọa cuộc xử án chưa đến, hai linh mục phải đứng ngoài nắng mấy giờ liền. một người đưa cha Duệ một chiếc chiếu nhỏ để che nắng, cha cảm ơn từ chối. Suốt hành trình, cha làm dấu Thánh Giá nhiều lần và cầu nguyện cách sốt sắng.
Đến nơi hai vị cầu nguyện chung một lát. Sau đó, lính tháo gông xiềng xích và trói hai vị vào cọc. Theo lệnh quan, hai lý hình thi hành phận sự, chém và tung đầu lên cho mọi người trông thấy. Dân chúng ùa vào thấm máu hai vị tử đạo. Quân lính chôn cả đầu lẫn xác tại pháp trường, sau các tín hữu xin phép được đưa thi hài về an táng tại Lục Thủy.
Thế là cha Duệ đã thực hiện trọn vẹn lời hứa với vị Giám mục Y: Đi theo ngài đến cùng, để rồi chung hưởng hạnh phúc trường tồn trên Thiên Quốc.
Cùng với vị Giám mục của mình, Đức cha Y, linh mục Bernadô Vũ Văn Duệ được Đức Lêo XIII suy tôn lên bậc Chân Phước ngày 27.05.1900. Ngày 19-06-1988, Đức Gioan Phaolô II suy tôn ngài lên bậc Hiển thánh.


Ngày 03 tháng 6
Thánh Phaolô VŨ VĂN ĐỔNG
Thủ bạ - (1802 – 1862)



Bất khuất vì chính đạo.
Một trong năm điều gay go trong chiếu chỉ cấm đạo của vua Tự Đức ban hành ngày 05.08.1861, là mỗi tín hữu Kitô giáo chịu thích chữ vào hai bên má, một bên chữ "tả đạo", còn bên kia là tên xã huyện của người đó. Lối thích tự bằng thanh sắt nung đỏ vào má, để khi vết thương lành vẫn còn lưu lại dấu vết, hầu dễ hành hạ, dễ bắt bớ hoặc dễ phân biệt đối xử, là một sáng kiến, nếu không của vua Tự Đức thì cũng của một quan lớn nào đó trong triều đình Huế bấy giờ. Có thể nói đây là hình khổ có một không hai trong lịch sử bách hại Giáo Hội Công Giáo toàn cầu.
Nhưng một cụ già khoảng 60 tuổi, đã giám hiên ngang làm trái lại điều quy định ác nghiệt đó. một lần bị khắc hai chữ "Tả Đạo", cụ đã rạch xóa đi. Lần khác, thay vì bị quân lính khắc chữ Tả Đạo, ông cụ xin quan, để kín đáo nhờ người bạn tù khắc lên má hai chữ "Chính Đạo", khiến quan trên vô cùng tức giận. Cụ già can trường đó chính là thánh Phaolô Đổng.
Chấp nhận mọi gian khổ.
Phaolô Đổng sinh năm 1802 tại Vực Đường, tỉnh Hưng Yên (nay thuộc tỉnh Hải Hưng). Phaolô Đổng là một giáo dân của xứ Cao Xá, một trong những xứ có truyền thống đạo đức lâi đời trong giáo phận Trung. Ông Đổng từng làm quản lý trông nom sổ sách, tài sản họ đạo trong suốt sáu tháng trời.
Thời đó thi hành chiếu chỉ cấm đạo, các quan đi tới từng làng Công Giáo lấy lý do kiểm tra dân số, nhưng thực ra để bắt các Kitô hữu phải vâng lệnh vua mà bỏ đạo. Quan truyền đặt tượng Thánh Giá xuống đất và ép buộc mọi người phải đạp lên. Ai không chịu đạp Thánh Giá thì bị trói lại, bị đóng gông giải về tỉnh. Ông Phaolô Đổng bị bắt trong trường hợp tương tự vào ngày 25.11.1861, khi ông cam đảm nhận mình là Kitô hữu, và cương quyết không chịu chà đạp Thánh Giá.
Quan truyền quân lính giải ông về huyện Ân Thi. Tại đây, quan hứa sẽ cho nhiều tiền nếu ông bỏ đạo. Nhưng ông nhất mực từ chối và khẳng định với quan về lòng trung thành với Chúc Kitô. Do đó, ông phải chịu hành hạ, mang xiềng xích nặng nề trong tù. Tiếp theo, lính được lệnh giải ông về Hưng Yên. Vừa tới của thành, ông Phaolô Đổng thấy một cây Thánh Giá trên mặt đất, ai muốn qua phải đạp lên. Ông nhất quyết đứng lại và không chịu bước qua. Quân lính đánh đập ông tàn nhẫn, nhưng vẫn không cưỡng bức được vị anh hùng đức tin. Sau cùng họ nhốt ông vào một cái cũi chật hẹp để khiêng qua.
Gần một năm trong tù cực khổ, ông Đổng ban ngày phải mang gông, đêm đến chân chịu xiềng xích. Nhiều lần bị quan tra hỏi, trước sau như một ông cương quyết giữ vững đức tin. Lính dã man đánh đập ông nhiều lần, khiến thân mình vị chứng nhân đầy những vết thương đẫm máu.
Ông Phaolô Đổng khẳng khái không chịu cho quân lính khắc hai chữ "Tả Đạo" vào má, nên bị cấm cốc (bắt nhịn ăn) nhiều ngày. Dần dần ông rũ liệt đuối sức. Có lần người lính canh động lòng thương cho ông chút cơm và chén nước, ông lại nhường cho người bạn tù đồng cảnh ngộ. Ít hôm sau, không chịu nổi cơn đói khát dày vò, ông phải nhai vài miếng vải áo để quên đi. Thế rồi quân lính dùng sức mạnh khắc trên má ông hai chữ "Tả Đạo", nhưng ông cam đảm rạch xóa đi.
Tám ngày sau, kiệt lực vì đòn vọt và đói khát, ông Phaolô Đổng bất tỉnh mê man, quân lính phải khó khăn lắm mới làm cho ông tỉnh lại được. Quan cho phép ông ăn uống và ra lệnh thích tự trên má ông lần nữa. Ông xin quan để người bạn tù làm việc này, nhưng thay vì khắc hai chữ "Tả Đạo", ông lại bảo người bạn tù khắc hai chữ "Chính Đạo", khiến quan xem thấy nổi giận và ra lệnh cấm cốc thêm ít ngày, rồi kết án tử hình ông.
Trước tòa điều tra phong thánh, người cháu gái ông làm chứng rằng : "Khi nghe tin mình bị trảm quyết, ông rất vui mừng, sấp mình xuống đất tạ ơn Thiên Chúa, cầu nguyện sốt sắng và đọc kinh An Năn Tội".
Trên đường ra pháp trường, ông Đổng dọn mình chết lành và đạo kinh phó dâng linh hồn (kinh Giáo Hội khuyên đọc giúp người hấp hối). Ông đã lớn tiếng kêu tên cực trọng Chúa Giêsu ba lần trước khi đao phủ chém đứt đầu, đưa linh hồn vị tử đạo vể Thiên Quốc. Hôm đó là ngày 03.06.1862.
Ngày 29.04.1951, trong số 19 giáo hữu được suy tôn chân Phước tại Vương Cung Thánh Đường Phêrô do Đức Piô XII chủ sự, danh tính và tiểu sử ông Phaolô Đổng đã khiến mọi người phải khâm phục một mẫu gương hiên ngang, can đảm của con dân Việt Nam, tuy nhỏ bé và nghèo nàn, nhưng lại giàu nghĩa khí anh hùng bất khuất.
Ngày 19-06-1988, Đức Gioan Phaolô II suy tôn ngài lên bậc Hiển thánh.

Ngày 24 tháng 11
Thánh Phêrô VŨ ĐĂNG KHOA
Linh mục - (1790 – 1838)

Đền Thánh Khoa: Từ Hà Nội vào, qua khỏi km 405 gặp cầu Giát (thuộc thị trấn Cầu Giát), đi thêm khoảng 500 mét, hỏi đường vào nhà thờ giáo xứ Thuận Nghĩa. Đền Thánh Khoa ở sát cạnh nhà thờ.



An vui trong hiểm nguy
Phêrô Vũ Đăng Khoa sinh năm 1790 tại làng Thuận Nghĩa, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Cậu là con thứ ba trong bẩy người con ông Phaolô Vũ Đình Tân và bà Maria Nguyễn Thị Hoan. Lên tám tuổi, cậu Khoa được học chữ Hán, rồi tiếp tục học thêm với hai linh mục Hòa (Hoan) và Phương. Nhận thấy cậu có trí thông minh, tính tình hiền lành và có ý dâng mình cho Chúa, hai cha đã gửi cậu vào học tại chủng viện Vĩnh Trị (Nam Định), dướisự giáo huấn của cha chính Jeantet Khiêm. Năm 1820, thày Khoa được lãnh chức linh mục.
Với nhiệt tình của người thanh niên 30 tuổi, cha Vũ Đăng Khoa được bổ nhiệm làm phụ tá cho cha Nguyễn Thế Điểm, coi sóc hai xứ Luca Loan Đăng và Vĩnh Phước, thuộc hạt Bố Chính. Trong thời gian chín năm làm phụ tá, cha Khoa đã hăng say trong nhiệm vụ, học hỏi thêm trong chức vụ chủ chăn. nhờ có đời sống đạo đức và niềm nở với mọi người, cha đã thu được nhiều thành quả tốt đẹp. Năm 1829, Đức cha Havard Du bổ nhiệm cha về coi sóc giáo xứ Cồn Dừa. Về nhận xứ mới, cha Khoa đã vận dụng hòan cảnh thuận lợi, khiến cho công tác mục vụ ngày càng tiến triển không ngừng. Trong những công việc bận rộn của giáo xứ, cha vẫn giữ được nét trang nghiêm, nói năng điềm đạm, nhất là luôn quảng đại, nhân từ, nên được mọi người kính nể và yêu mến.
Ngày 06.1.1833 vua Minh Mạng ra chiếu chỉ tòan quốc : Lùng bắt các giáo sĩ nước ngoài cũng như bản xứ, kể cả các tín hữu, triệt hạ các thánh đường và các cơ sở tôn giáo. Nhất là sau chiếu chỉ thứ ba ban hành ngày 25.1.1836, cha Khoa phải thay đổi chỗ ở luôn để có thể tiếp tục công tác mục vụ trong hai năm liền (1836 – 1838). Mặc dù hoàn cảnh bất lợi và nhiều hiểm nguy, cha vẫn an vui vì thấy mình đang sống như Chúa Giêsu xưa "cáo có hang, chim có tổ, nhưng Con Người không chỗ gối dầu".
Trọn đường khổ giá
Người môn đệ của Chúa Kitô, cha Phêrô Vũ Đăng Khoa đâu ngờ mình sắp được chia sẻ con đường khổ nạn theo chân Thày Chí Thánh. Đó là đêm 02.7.1838, cha đang trú ẩn ở làng Lê Sơn, hạt Bố Chính thì một văn nhân tên là Tú Khiết đột nhập vào nhà bắt trói cha cùng với thày giảng Đức và Khang. Sau đó Tú Khiết tra gông vào cổ, giải tất cả các ngài lên Đồng Hới, thuộc tỉnh Quảng Bình ngày 10.7.1838.
Tại công đường Đồng Hới, quan tra vấn cha Khoa nhiều lần, khuyên dụ cha bỏ đạo và khai báo chỗ ở của linh mục thừa sai Candalh Kim. Quan ra lệnh đánh cha 76 roi để uy hiếp tinh thần, nhưng quan vẫn chẳng khai thác được điều mong đợi. Không thành công trong việc tra khảo cha Khoa, quay sang hai thày gỉang Đức và Khang. Thày Khang khai báo sao đó, khiến quan tìm ra nơi trú ẩn của thừa sai Cao và cha Điểm. Ít lâu sau, hai vị này cùng bị bắt giam chung với cha Khoa (31.7).
Quan tiếp tục thi hành nhiều mưu kế và khổ hình để lung lạc đức tin cha Khoa cùng các vị khác. Là linh mục, là chủ chăn, làm sao lại có thể chối Chúa được, cha Khoa cương quyết đi trọn con đường khổ nạn. Các quan thua cuộc và quyết định lên án xử giảo cha. Các quan đệ án vào kinh đô xin nhà vua phê chuẩn cùng với án trảm quyết thừa sai Cao và án xử giảo cha Điểm. Từ đó ba chiến sĩ đức tin mong đợi ngày vinh quang sắp tới, phó thác đời mình qua tay Đức Mẹ.
Ba vị linh mục hàng ngày cùng nhau đọc kinh Mân Côi và hát vang bài "Ave Maria Stella" kính chào Mẹ maria, là Sao Mai rực rỡ, xin chuyển cầu cho chúng con". Mấy ngày đầu vi chưa tìm ra tràng hạt, ba vị nhổ lông quạt để đếm kinh. Ba cha phó thác đời mình cho Nữ Vương các linh mục như xưa Mẹ đã dâng Con Yêu Quý trong đền thờ, nay cũng xin Mẹ hiến dâng chúng con trong cuộc tử đạo đầy hồng phúc.
Trong những ngày tù tội, cha Cao nhận được văn thư Tòa Thánh gửi tới, đặt ngài làm Giám mục hiệu tòa Acanthe và làm đại diện Tông tòa coi sóc giáo phận Tây Đàng Ngoài, thay thế Đức cha Havard Du.
Vua Minh Mạng châu phê bản án và ban lệnh thi hành. Ngày 24.11.1838, quân lính áp giải cha Khoa, Đức cha Cao và cha Điểm đến pháp trường ngoài thành Đồng Hới. Tấm thẻ ghi án của cha Khoa viết: "Đạo trưởng Vũ đăng Khoa, bất khẳng quá khóa, phải xử giảo".
Đến nơi chỉ định, cha quỳ xuống cầu nguyện. Lý hình tròng dây vào cổ cha. nghe hiệu lệnh, lý hình cầm hai đầu dây xiết mạnh cho đến khi vị anh hùng đức tin nghẹt thở và lịm dần. Với 48 tuổi đời và 18 năm linh mục, cha Phêrô Khoa đã thi hành trọn vẹn chức vụ linh mục của mình : Hòa với của lễ vô giá là đức Kitô, cha hiến tế chính mạng sống mình để dâng lên Thiên Chúa Cha, Đấng hằng yêu thương nhân loại.
Đức Lêo XIII suy tôn cha Phêrô Vũ đăng Khoa lên bậc Chân Phước ngày 27.5.1900. Ngày 19-06-1988, Đức Gioan Phaolô II suy tôn ngài lên bậc Hiển thánh.


Ngày 05 tháng 6
Thánh Luca VŨ BÁ LOAN
Linh mục - (1756 – 1840)



Lý hình buông đao bỏ trốn
Truyện tử đạo Thánh Luca Loan, vị niên trưởng trong số 117 thánh tiên khởi Việt Nam (84 tuổi), là một trong những bằng chứng cụ thể nhất về sự phi lý của các bản án tử đạo. Ngài đã bị giết chỉ do án lệnh của triều đình, trong khi tại địa phương, mọi người đều kính yêu vị linh mục 84 tuổi, râu dài, tóc bạc, hiền lành, đôn hậu. Từ quan huyện, quan tòa đến lính ngục, tất cả đều thấy ngài đáng tuổi cha ông mình, nên xưng hô bằng "Cụ’, và còn đối xử nhân đạo với ngài : Gần năm tháng tù không một đòn roi, không phải cùm gông. Ngày xử tử, hai người lính tình nguyện cáng cha ra pháp trường. Cả mười lý hình được lệnh chém đầu cha đều bỏ trốn dù biết sẽ bị phạt, và viên đao phủ thứ mười một chỉ dám thi hành phận sự sau khi đã xin lỗi, và nói rằng mình bị bó buộc miễn cưỡng thôi.
Đời linh mục ướp nồng bằng lời nguyện
Luca Vũ Bá Loan sinh năm 1756 ở họ Bút Quai, thuộc xứ Bút Đông, giáo phận Tây Đàng Ngoài. Từ thiếu niên, cậu đã dâng mình cho Chúa, rồi tu học ở Phú Đa và Kẻ bào. Sau khi thụ phong linh mục, cha Loan đến giúp xứ Nam Sang sáu tháng, rồi về giúp cha già Liêm xứ Kẻ Vồi. Năm 1828, khi Đức cha Longer Gia chia xứ Kẻ Vồi làm hai thì cha Loan nhận xứ mơi là Kẻ Sở cho đến ngày bị bắt. Trong nhiệm vụ linh mục, những người biết cha đều học được nơi cha một mẫu gương sáng ngời về các nhân đức. Đặc biệt là lòng yêu mến Chúa, nhiệt tâm phục vụ các linh hồn và nếp sông thanh bạch.
Cha Loan chuyên chú nhiều trong việc giảng dạy. Vào mùa Chay, mỗi ngày cha giảng ba lần. Bài giảng của cha ngắn gọn, đơn sơ dễ hiểu, nhưng rất thực tế với những chỉ dẫn áp dụng cụ thể trong cuộc sống. Cha ít dùng lý luận, cha nói bằng kinh nghiệm bản thân mình về Đấng cha đã gặp gỡ thực sự trong kinh nguyện và thánh lễ.
Khi cầu nguyện cha như xuất thần, quyên hết mọi truyện chung quanh, dù ai gây tiếng đọng sát bên cũng không làm cha gián đoạn cuộc tiếp xúc với Đấng linh thiêng được. Hầu như cha không bỏ dâng lễ bao giờ. Thánh lễ cha cử hành có màu sắc trang nghiêm khoan thai, cung kính đăc biệt. Một thày giảng góp ý xin cha dâng lễ nhanh lên như các linh mục khác. Cha giải thích : "Không được con ạ. Lễ Misa là việc cao trọng nhất trên trần gian. Không có gì đáng để chúng ta phải cử hành thánh lễ cách vội vã cả. Việc thờ phượng Chúa cần phải làm chop trang nghiêm sốt sắng".
Và thánh lễ của cha chưa kết thúc ở lời chúc bình an, cha thường quỳ lại lâu giờ trước Thánh Thể để tạ ơn Chúa.
Cha Loan đã thưa gì với Chúa trong giờ kinh nguyện ? Có Chúa mới biết được. Phải chăng cha xin Chúa dạy những gì phải giảng, hay là cầu nguyện cho tín hữu trong xứ, cầu nguyện cho Giáo Hội, cho đồng bào… ? Có điều chắc chắn : song song với kinh nguyện đó, cha thường xuyên đến thăm những người nghèo khó bệnh tật, cha tận tâm nuôi dạy một vài em hiền lành nhanh nhẹn để chuẩn bị linh mục cho tương lai, và cha nhiệt thành hướng dẫn giúp đỡ nhiều tín hữu sống nhân ái với mọi người, dú có đạo hay không.
Một đặc điểm khác nơi cha Loan là lòng khiêm tốn trong phục vụ. Khi Đức cha gởi linh mục phó xứ Kẻ Sở, cha tín nhiệm, khích lệ và nâng đỡ tận tình. Cha nói : "Xin trao phó mọi sự cho cha, tôi đã già lại chậm chạp. Xin cha coi sóc cửa nhà, giúp người và coi sóc cả tôi nữa". Tuy được giáo dân sẵng sàng trợ cấp mọi nhu cầu cần thiết, nhưng cha Loan tự giới hạn cho mình. cha muốn sống nghèo khó theo gương Đức Giêsu. Áo quần, cha mặc cho đến sờn rách, vá trên vá dưới mới chịu dùng cái khác. Ăn uống cha chọn những thứ bình dân như người trong xứ. Khi đi giảng ở đâu, nếu ai dọn "mâm sang cỗ đầy" một chút là được cha tỏ thái độ liền. Đức cha Jeantet Khiêm ca tụng cha rằng : "Thày xét các việc cha Loan làm từ khi chịu chức linh mục đến ngày tử đạo, thày thấy có lẽ trong số linh mục Việt Nam từ trước đến nay không ai sánh bằng".
Bị sa tay kẻ gian…
Bấy giờ có hai người là Bá hộ kiểng ở làng Bún và Đô Cang ở phố Vôi. Cả hai đều ngoại giáo và hiện đang trờ xét xử vì phạm pháp. Họ bàn tính với nhau đến bắt cha Loan để lập công chuộc tội. Thế là tối ngày 10.01.1840 tại họ Kẻ Chuôn, khi cha vừa dùng cơm xong, họ gỉa làm khách đến thăm cha, rồi mời xuống thuyền chở thẳng về làng Bún. Các tín hữu khi nghe biết tin đến xin chuộc, họ đòi 2.000 quan. Cha Loan thương giáo hữu nghèo nên trình bày : "Các anh đòi 200 may ra còn liệu được, chứ bạc ngàn thì vô phương". Bá hộ Kiểng định hạ giá xuống, nhưng Đô Cang không chịu, vì muốn nộp cha để giảm án của mình.
Hai người đem nộp cha cho quan huyện Phú Xuyên, nhưng quan không chịu nhận, họ lại phải đưa cha về thẳng Thăng Long. Vừa đến công đường, quan đầu tỉnh chỉ thẳng mặt hai ông mắng rằng : "Quân dại dột, sao bay đang tâm bắt người hiền lành đạo đức, lại đáng tuổi cha ông chúng bay thế này ?". Tuy nhiên vì vua Minh Mạng đã ra lệnh bắt đạo, và việc cha Loan bị bắt đã công khai, quan đành ra lệnh giam cha lại.
Tuổi cao nhưng vững vàng sốt sắng
Tuy phải ra tòa hai lần, nhưng cha luôn được các quan đối xử lịch sự và kính trọng mái đầu bạc. Các quan chỉ điều tra lý lịch và khuyên cha đạp lên Thánh Giá. Cha tìm cách nói khéo đi rằng : "Các linh mục nuôi tôi và Đức cha truyền chức cho tôi thì đã chết cả rồi. Địa chỉ tôi thì nay đây mai đó, chỗ nào không chứa, tôi ẩn vào chùa nọ, đình kia. Riêng việc quá khóa thì thưa quan, tôi là đạo trưởng, làm sao tuân diều đó được ?". Khi quan hỏi sao lại theo đạo ngoại quốc, cha trả lời : "Tôi chẳng theo Chúa của nước nào cả, tôi chỉ thờ Chúa trời đất, Chúa của muôn dân thôi".
Trong trại giam, cha Loan không hề bị gông cùm, vì các tín hữu đút tiền cho lính canh và nói : "Cụ già quá rồi, có bảo trốn cũng chẳng đi được, mấy anh cùm lại làm chi ?". Lính thông cảm tuổi già nên không cùm cha một ngày nào. Một lần quan tỉnh xuống trại giam gặp cha, dặn dò lính canh : "Cụ già tuổi tác cao, phải xử cho hẳn hoi, đừng cấm người ta vào thăm". Nhờ thế, trong những ngày tháng giam tù, cha Loan được rất nhiều người thăm nuôi tiếp tế. Quà biếu nhận được, cha chia sẻ cho lính và các bạn tù nên càng được họ quý mến.
Tuy không thiếu thốn vật chất, nhưng vì sức yếu tuổi già, lại phải ở nơi chật hẹp hôi hám, sau một tháng tù cha Loan trở bệnh nặng, chân phù, mặt sưng, cộng với căn bệnh suyễn kinh niên, làm cha kiệt quệ, nhiều lúc tưởng không hy vọng đi tơpí đích cuối cùng lãnh phúc tử đạo. Viên cai ngục thấy thế tội nghiệp, tâu trình và xin phép quan cho một tín hữu họ đạo Chuôn Trung ở luôn trong tù chăm sóc cho cha đến ngày xử tử. Hai ba giáo xứ nài nỉ cha làm tờ di chúc thi hài sau khi chết cho xứ mình. Cha chỉ cười và nói : "Xác tôi cũng là tro bụi, chết rồi cũng tanh hôi cho gày bọ rúc rỉa, các ông xin làm chi?". Thế nhưng cha nhận lời ký giấy trao thi thể cho họ Chuôn Trung, xứ Kẻ Chuôn, túc là xứ đạo của người giúp cha trong tù, được lo liệu mai táng khi cha khải hoàn về Thiên Quốc.
Vinh phúc thiên thu,
Quan tỉnh Hà Nội tuy quý trọng cha, nhưng lại sợ vua Minh Mạng, nên khi thấy cha cương quyết không bỏ đạo, ông đành làm án xử trảm quyết. Vua Minh Mạng châu phê và ra lệnh thi hành. Trước ngày xử, một giáo dân tìm cách đưa cha Tuấn vào tù giải tội và trao Mình Thánh cho cha già.
Đúng ngày 05/06/1840, quân lính tình nguyện cáng cha già Loan ra pháp trường, nhưng cha cám ơn từ chối. Vì trời nắng gay gắt, cha chỉ chấp nhận cho hai tín hữu đi hai bên cầm lọng che nắng. Viên quan giám sát chủ trì phiên sử thấy cha đi bộ cũng bỏ ngựa, giao cho một người lính rồi cùng đi ra cửa ô Cầu giấy là nơi thi hành bản án. Đến nơi, ông nói với cha : "Cụ muốn làm gì thì làm đi". Cha Loan qùi xuống cầu nguyện, rồi vui vẻ đưa tay cho lính cột trói vào cọc. Mười người lính được chỉ định chém cha Loan bỗng trốn đi đâu hết. Uy tín của cha qúa lớn, đến độ họ cứ sợ sau khi chết, hồn cha sẽ nhập vào họ trả thù chăng. Để giải quyết vấn đề, quan liền sai một người lính nam bộ, anh Minh, người lính bất đắc dĩ đó đã đến lạy cha Loan và biện bạch rằng : "Việc vua truyền chúng cháu phải làm, xin cụ xá lỗi cho, cháu sẽ giúp cụ chết êm ái. Khi về trời, cụ nhớ đến cháu nhé". Cha Loan gật đầu, rồi ra hiệu cho anh thi hành phạn sự. chỉ một nhát chém, cha giã từ trần thế về Thiên Quốc. Các tín hữu xông vào cởi áo, thấm máu vị tử đạo như một chứng tích anh hùng của người cha tuy già yếu nhưng mạnh mẽ về niềm tin.
Được ân huệ trối trăng, xứ Kẻ Chuôn đem thi hài cha về chôn cất ở họ mình.
Đức Lêo XIII suy tôn cha Luca Vũ Bá Loan lên bậc Chân Phước ngày 27.05.1900. Ngày 19-06-1988, Đức Gioan Phaolô II suy tôn ngài lên bậc Hiển thánh.


Ngày 02 tháng 4
Thánh Phaolô VŨ ĐÌNH TƯỚC
Linh mục dòng Đaminh - (1775 – 1839)


Kết thúc một thánh lễ
Kể từ lúc bị bắt cho đến lúc chịu chết vì danh Đức Kitô, cuộc tử đạo của Thánh Đaminh Tước chỉ vọn vẹn trong vài tiếng đồng hồ. Thế nhưng đây là cuộc tử đạo có một không hai, viết nên một trang sử độc đáo của Giáo Hội Việt Nam. Vị linh mục đạo đức đã sống những khoảnh khắc cuối cùng của đời mình như một Thánh lễ. Bị đánh trọng thương nằm giữa các tín hữu thân mến và hấp hối trong vũng máu đào của chính mình, thánh nhân vẫn tiếp tục khích lệ anh em, vẫn dâng lời chúc tụng tạ ơn tha thiết và dâng chính mạng sống cho Đức Kitô, Đấng ngài không ngừng gọi tên trong giây phút sau hết.
Dĩ đào vi thượng…
Đaminh Vũ Đình Tước sinh năm 1775 tại làng Trung Lao, tỉnh Nam Định. Ngay từ bé cậu đã tỏ ra là người đạo đức vững chắc. Khi được làm linh mục cha Tước tận tụy không biết mỏi mệt trong việc thánh hóa các tín hữu. Ngày 17-04-1811, cha Tước xin nhập dòng Thánh Đaminh và tuyên khấn ngày 18-04 năm sau. Đức cha Delgado Y bổ nhiệm cha coi sóc các tín hữu ở Xương Điền một làng công giáo đông đảo của Giáo phận Đông Đàng Ngoài.
Từ năm 1838, khi cuộc bách hại của vua Minh Mạng trở nên mãnh liệt tại giáo phận Đông, cha phải ẩn náu trong nhà các tín hữu. Ông Đaminh Đoài kể rằng : "Cha Đaminh Tước trú ẩn ở nhà tôi hai tháng. Trong thời gian này tôi chứng kiến đời sống đạo đức sâu sa của cha. Ngài thức trắng đêm để cầu nguyện, và dâng thánh lễ ngay từ tảng sáng. Khi đó tôi ra ngoài vườn canh chừng giúp cha. Một hôm tôi hỏi Ngài: "Nếu người ta đến bắt cha, cha sẽ xử trí thế nào". Ngài liền đáp : "Chạy trốn nếu có thể, còn không thể trốn nữa thì vâng theo ý Chúa". Điều ngài thường lo lắng là làm thế tránh không gây thiệt hại cho chúng tôi, những người cho Ngài trú ẩn…".
Mưu sự tại nhân…
Gần nơi cha Tước trú ẩn có một viên quan Bát phẩm tên là Phan, phụ trách huyện Cẩm Hà. Trước đây ông đã từng góp phần bắt Đức Cha Henares Minh và thày Chiểu, được vua thưởng trọng hậu, nên rất sốt sắng trong việc tìm bắt các linh mục khác. Ngày 02-04-1839, có tin mật báo viên quan này liền dẫn 40 người đến bao vây bắt cha Tước tại nhà ông Nhiêu Tĩnh, nơi ngài trọ.
Cha Tước đang dâng lễ, nghe thấy tiếng động vội vàng cởi áo lễ, dự định chạy qua vườn đến nhà một người khác. Nhưng đám người kia đã nhìn thấy và chặn cha lại. Noi gương thày chí thánh xưa trong vườn Cây Dầu, Cha hỏi : "Các ông đi tìm ai ?" và khi họ nói tìm bắt linh mục, cha liền xác định : "Chính tôi đây". Quả đúng như cha dự đoán trước nếu không trốn kịp thì xin cho ý Chúa được thể hiện. Thế là họ trói cha lại và áp giải về Cẩm Hà, huyện Giao Thủy, Nam Định.
Các tín hữu ở Xương Điền mới đầu tưởng là quân triều đình nên tỏ ra ngần ngừ. Đến khi biết nhóm người này của Bát Phan, liền xin bỏ tiền mua chuộc. Nhưng phe đối phương không chịu, họ muốn nhận tiền thưởng lẫn danh vọng do nhà vua trao tặng. Thế là khi đoàn người vừa di chuyển, các tín hữu liền hô hào nhau cầm gậy gộc rược theo để giải cứu cho người cha thiêng liêng yêu quý, nhiều phụ nữ cũng tham gia vào cuộc giải cứu này.
Thành sự tại thiên…
Về phần nhóm người bắt giữ, vì phải lôi theo một "tù nhân" bị trói, thấy khó lòng đạt mục đích, liền chọn giải pháp cuối cùng, thanh toán luôn "đối tượng"trong tầm tay. Theo lệnh của viên chỉ huy, một người tên Ngọc liền bổ lên đầu linh mục một nhát búa, khiến ngài ngã gục trong vũng máu. Sau đó họ tản ra chạy thục mạng để thoát thân. Các tín hữu lúc đó vừa rượt tới, một số ở lại săn sóc cha Tước, còn tất cả nổi nóng đuổi theo đám sát nhân và bắt được ít người, trong đó có cả viên chỉ huy, và đem nộp cho quan xét xử.
Phần cha Tước, ngài tỏ ra rất bình tĩnh trong giây phút hấp hối. Ngước nhìn các bổn đạo đang nức nở vây quanh, cha lựa lời trấn an họ, khích lệ tất cả kiên trung làm chứng cho đức tin. Một tín hữu xé áo định băng vết thương đẫm máu trên đầu cha, nhưng ngài ra dấu cản lại và mời mọi người hiệp ý dâng lời cầu nguyện. Sau đó cha sốt sắng tạ ơn Chúa về những ơn lành đã nhận được trong suốt cuộc đời, nhất là ơn được đổ máu vì đức tin.
Vết thương quá trầm trọng, máu ra nhiều sức lực vị linh mục cạn dần, lời cha nói mỗi lúc càng nhỏ bớt, và cuối cùng họ chỉ nghe được những tiếng thều thào kêu tên cực trọng Đức Kitô. Thánh lễ dở dang buổi sáng giờ đây kết thúc bằng hy lễ mạng sống bằng chính vị chủ tế. Các tín hữu coi ngài như vị tử đạo, nên thấm máu ngài làm thánh tích.
Thi hài cha Tước được đưa về an táng tại nhà thờ Xương Điền. Giáo Hội đã xác nhận chứng tá tử đạo của cha Đaminh Vũ Đình Tước, linh mục dòng thuyết giáo.
Đức Lêo XIII suy tôn ngài lên bậc Chân Phước ngày 27-05-1900. Ngày 19-06-1988, Đức Gioan Phaolô II suy tôn ngài lên bậc Hiển thánh.

Ngày 18 tháng 12
Thánh Phaolô VŨ TRUẬT
Thầy giảng - (1817 – 1838)

Thầy giảng Phêrô Vũ Truật là vị Thánh tử đạo duy nhất của Giáo phận Hưng Hóa, quê tại giáo xứ Hà Thạch. Hiện tại giáo xứ này có đền kính thánh Phêrô Vũ Truật, Giáo phận Hưng hóa nằm phần lớn ở trung du, miền núi Bắc bộ đất đỏ. Giáo xứ Hà Thạch và đền thánh nằm trên một ngọn đồi, sát đường tỉnh lộ (tỉnh lộ số mấy?), ven bờ sông Hồng. Tượng đài và đền thánh tọa lạc trên một khu đất rộng. Đền thánh được khởi công xây dựng ngày 18 /12 / 1997, do linh mục Phêrô Phùng văn Tôn, và được Đức Hồng Y Phao Lô Giuse Phạm đình Tụng cắt băng khánh thành - dâng lễ - làm phép đền và tượng, ngày 18/12/1998.
Hậu duệ của Thầy Thánh Phêrô Vũ Truật hiện còn hai chi. Chi gần nhất là Ô Giuse Vũ hữu Dụng, sinh năm 1947. Ông là hậu duệ 6 đời của Thầy Thánh Truật. Điện thoại nhà riêng :0121-3714-358. Còn 01 chi nữa ở cách Đền Thánh 6km, vì lý do kinh tế nên chi này đã bỏ họ Vũ sang họ Nguyễn nhưng vẫn tụ họp ngày giỗ Thầy Thánh Truật vào 18 /12 hàng năm. Trước kia bà con ở đây còn giữ được ảnh chân dung Thánh Truật, có hai dòng chữ nho chạy dọc hai bên. Hiện nay bà con đồng hương Hà Thạch, trong nước và hải ngoại, một số nơi còn giữ được di ảnh.

Thày Phêrô Vũ Truật, 21 tuổi, đáng lưu danh muôn thuở cho câu nói bất hủ, trả lời lại những viên quan chê dại dột lãng phí tuổi thanh xuân : "Chưa chắc là tôi dại. Ai khôn mới biết hiến mình cho chân lý, để chiếm hữu phần gia nghiệp muôn đời".
Phêrô Vũ Truật sinh năm 1817 ở làng Hà Thạch, họ Kẻ Thiếc, huyện Sơn Vy, trấn Sơn Tây. Gia đình anh rất nghèo, cha chết sớm, vốn liếng lại chẳng có, mẹ anh phải đầu tắt mặt tối suốt ngày,để nuôi ba con dại, nên Phêrô Truật không được đi học và gầy yếu xanh xao.
Tuy nhiên, anh Truật có lòng đạo đức, thường lui tới nhà thờ kinh lễ, nên được cha Tân chánh xứ Bầu Nọ chọn vào phục vụ những việc nhẹ trong xứ và tạo điều kiện cho ăn học. Dầu thế mặc lòng, anh Truật cũng chẳng bằng ai, phần trí khôn hơi chậm, phần hay bị đau ốm luôn, anh chỉ có thể biết đọc biết viết sơ sơ. Bù lại, anh rất thuộc kinh, nên đặc trách việc dạy kinh truyền khẩu cho các thiếu nhi nhỏ tuổi.
Mãi đến khi bị bắt giam trong ngục tù rồi, Đức cha Havard Du mới chứng nhận anh là thày giảng, vừa để lòng tin làm chứng cho đức tin. Thày Truật tuy không còn cơ hội để giảng bằng lời nói, nhưng thái độ kiên tín của thày chính là lời giảng có sức thuyết phục hơn nhiều.

Ba tấm lòng vàng
Ở Bầu Nọ có người ngoại giáo tên Đức cầm đầu một băng cướp đã bị bắt. Để nhẹ tội, y nói với vợ là Yến vu oan cho cha Cornay Tân tội tổ chức phản loạn. Chị ta liền giả vờ đến xin học đạo để dò xét những nơi cha thường trú ẩn. Khi biết được, chị ta liền giấu vũ khí trong vườn nhà cha, rồi đi mật báo cho các quan tỉnh Sơn Tây.
Ngày 20-6-1837, quan Sơn Tây phái 1500 quân lính đến làng Bầu Nọ, bắt linh mục Tân. Hai thày Mỹ và Đường cũng như anh Truật ngồi lẫn vào đám đông dân chúng bị tập trung nơi đình làng. Lính lục soát từ sáng tới trưa vẫn không thấy cha Tân đâu cả. Bà Yến liền bày cho họ bắt anh Truật và hai thày Mỹ, Đường, là những người thân thiết với cha xứ để tra hỏi.
Chiều hôm đó, lính phát hiện được cha đang ẩn trong bụi rậm. Nhưng để có thêm nhân chứng ghép tội cha, ba vị phụ tá này cũng bị áp giải với ngài hơn sáu dặm đường, về nhà lao tỉnh Sơn Tây. Tại công đường, ba vị đã khéo léo minh chứng cha xứ không theo giặc nổi loạn, và giải thích những lời đồn đại sai về đạo. Thí dụ quan hỏi : "Sao các ông móc mắt người chết để luyện bùa phép ?" Thày Mỹ trả lời : "Không lẽ quan tin những lời đồn đãi vô lý đó sao ? Bởi nếu chúng tôi làm như thế, cha mẹ vợ con họ đâu để cho chúng tôi yên. Vậy mà chúng tôi vẫn ra vào nhà họ, gặp gỡ thân ái và vui vẻ"
Các cuộc thẩm vấn thường đi liền với những tra tấn dã man. Đây là chứng thư của thày Mỹ: "Lính lột áo chúng tôi ra, bắt chúng tôi nằm xuống lấy dây thừng cột tay chân, rồi kéo căng cột vào bốn góc, nguyên sự căng nọc cũng làm chúng tôi đau đớn vô cùng, thế rồi họ bắt đầu đánh đòn… Cuối cùng họ không đánh bằng một chiếc roi nữa mà là cả bó. Mỗi lần đánh hằng trăm đầu roi mây in lằn trên da thịt chúng tôi, tạo nên nhiều vết thương đẫm máu…"
Riêng thày Truật vì ốm yếu nên được đeo gông nhẹ hơn và bị ít đòn hơn. Nhưng sau mỗi kỳ tra tấn cả ba người đều bị kiệt sức, phải khiêng về ngục thất. Ngày 20-9, lính canh tù loan tin cha Tân đã bị trảm quyết, và khuyên các thày bỏ đạo cả ba vị cùng nói : "Chúng tôi mừng vì thày chúng tôi được tử đạo, chúng tôi nguyện theo gương Ngài."
Giai đoạn này thày Mỹ ghi lại một lá thư : "Suốt bốn tháng liền chúng tôi bị gông cùm xiềng xích, chịu lính canh ngược đãi, phòng giam ẩm thấp hôi hám, ruồi muỗi tự do hoành hành, trên người thì đầy những vết thương bị tra tấn."
Tháng 10 bản án tỉnh Sơn Tây tâu vua Minh Mạng được chuẩn phê và gởi về. Nhưng thay vì giết ngay bản án quyết định "giam hậu" nghĩa là khoan xử chờ quyết định mới, bề ngoài có vẻ nhân đạo, nhưng thật ra bên trong rất thâm độc. Với thời gian nhiệt tình ban đầu có nguy cơ phai nhạt, vì tử tội luôn bị ám ảnh đến chuyện phải ngồi tù không biết đến bao giờ. Đàng khác sự chịu đựng con người có hạn, quá khổ đau, quá mòn mỏi, quá thất vọng, con người dễ bị lung lạc và dễ bị thay đổi ý định. Thực tế ba thày giảng phải chờ thêm 14 tháng, vị chi tất cả là một năm rưỡi bị giam cầm. Nhưng suốt thời gian bị giam cầm thử thách lâu dài đó, ba thày vẫn gắn bó với nhau trong nhẫn nại, can đảm và giữ mãi phúc tử đạo, mỗi sáng cũng như mỗi tối, các thày lớn tiếng đọc kinh Mân Côi chung, cầu nguyện chung, các đồ ăn thức uống, thuốc men nhận được ba vị chia sẻ cho lính canh, ai đến thăm đều được khuyên nhủ : "Anh em hãy sống hòa thuận với mọi người trong gia đình, làng nước, hãy là giáo hữu nhiệt thành, vì đời sống trần gian chẳng là bao. Chúng tôi đã vâng theo ý Chúa định đoạt, hy vọng mai này chúng ta sẽ đoàn tụ trên Nước trời"
Cha Triệu giả làm thường dân mang Mình Thánh Chúa cho các thày, đó quả là hồng phúc lớn lao. Ta thử đọc tâm sự của thày Đường gởi cho cha Marette trong thư : "Hôm nay là ngày trọng đại chúng con được rước Mình Thánh Chúa. Xin tạ ơn Chúa đã viếng thăm và làm vơi nhẹ những xiềng xích của chúng con… cửa Thiên Đàng đã gần kề, nghĩ đến hạnh phúc đang chờ đợi, chúng con chẳng còn ước ao sự gì khác nữa…"
Cùng Chiến Thắng Vinh Quang
Năm 1838, triều đình duyệt lại bản án và chỉ thị cho quan tỉnh Sơn Tây thi hành. Ngày 18-12 ba chứng nhân anh dũng bị điệu ra pháp trường ở Gò Vôi làng Mông Phụ, tỉnh Sơn Tây. Mỗi người mang trên ngực tấm thẻ ghi tên họ, nguyên quán, tội theo đạo Giatô, đã thú nhận, truyền xử trảm. Trên đường đến nơi hành quyết, như đã hẹn trước ba thày cùng làm dấu khi thấy cha Triệu đứng giữa dân chúng ban phép lành tha tội. Một người lính cho các Ngài uống rượu, ba vị cám ơn, uống nước trà và nói : "Thày giảng chúng tôi kiêng rượu như kiêng sắc dục và kiêng phản bội."
Đến nơi xử, ba thày nằm dài trên chiếu, quân lính quây thành một vòng tròn lớn, để ngăn cản dân chúng. Từng vị một bị trói chân vào cột và trói chéo tay ra sau lưng. Dây thừng tròng sẵn vào cổ. Giữa tiếng chiêng trống vang rền, theo lệnh quan mỗi tên lính nắm chặt đầu dây xiết thật căng, chờ tới khi tất cả tắt thở, máu ứa ra miệng. Sau đó lấy lửa đốt gan bàn chân để xác nhận các tử tội đã chết thật rồi. Cha Marette và giáo dân đưa thi hài ba thày về họ Kẻ Măng gần đấy tẩm liệm. Ngài dâng lễ cầu hồn tạ ơn Chúa đã cho các bậc tôi trung thắng trận khải hoàn.
Đức Lêô XIII suy tôn ba thày Phaolô Nguyễn Văn Mỹ, Phêrô Trương Văn Đường và Phêrô Vũ Truật lên bậc chân phước ngày 27-05-1900. Ngày 19-06-1988, Đức Gioan Phaolô II suy tôn các ngài lên bậc Hiển thánh.

Ai đã tới Phong Châu Phú thọ
Xin đừng quên xóm nhỏ Gò Giang
Hà Thạch tên xã, tên làng
Nay thành Thánh Địa vẻ vang muôn đời.
Có ai ngờ tới - nơi đá sỏi
Đã phát sinh chói lọi Trạch vàng
Anh Hùng tử đạo Việt nam
Quý danhThánh Truật - Bà Sầm thân sinh
Anh Vũ Khiêm, Và Linh em út
Mồ côi Cha từ lúc lên mười
Mười lăm từ giã cõi đời
Nhà Chung Nỗ Lực là nơi tu hành
Giúp cố Tân, cố Phan, Cha Trạch
Cùng hai Thầy bị bắt về Sơn
Thầy Đình, Thầy Mỹ tuổi hơn
Cùm gông tra tấn, sắt son một lòng.
Đức Cha an thưởng công Chú Truật
Bậc kẻ giảng Người cất nhắc Thầy
Vua quan chung sức ra tay
Gia tăng hình khổ, hòng lay tinh thần.
Thua dũng khí Thánh Nhân sắt đá,
Đạo Ki tô một dạ trung thành,
Vội đem án tử thi hành
Kéo dây thắt cổ, hồn nhanh về Trời.
Đất Mông Phụ là nơi bị xử
Làng Cao Mại được giữ thi hài
Tuổi đời vừa chẵn hăm hai (1816-1838)
Giáo hội phong Ngài Hiển Thánh vinh quang.
Giáo Lý viên trong toàn giáo phận
Tôn nhận Ngài làm Thánh quan Thầy
Mấy dòng lịch sử trình bầy
Nguyện xin Đấng Thánh ra tay chúc lành.
( Hai Anh Em Họ Giáo Đồng Xa kính dâng )

NHỮNG VỊ GIÁM CHỨC HỌ VÕ

ĐỨC CỐ GIÁM MỤC GIUES MARIA VŨ DUY NHẤT (1911-1999)– giám mục giáo phận Bùi Chu, tấn phong ngày 08-08-1979. Khẩu hiệu: “Lạy Cha, xin vâng ý Cha”.
ĐỨC CỐ VIỆN PHỤ LÊÔ VŨ ĐỨC CHÍNH (+1993), Viện phụ Đan viện Thánh Mẫu Châu Sơn Đơn Dương, Lâm Đồng,
ĐỨC GIÁM MỤC GIUSE VŨ DUY THỐNG – giám mục giáo phận Phan Thiết, tấn phong ngày 17-08-2001 Khẩu hiệu: “Tình yêu Chúa Kitô thúc bách tôi”
ĐỨC GIÁM MỤC GIUSE VŨ VĂN THIÊN – giám mục giáo phận Hải Phòng, tấn phong ngày 02-01-2003 Khẩu hiệu: "Phục Vụ Trong Niềm Vui Và Hy Vọng"
ĐỨC GIÁM MỤC ANTÔN VŨ HUY CHƯƠNG – giám mục giáo phận Hưng Hóa, tấn phong ngày 01-10-2003 Khẩu hiệu: “Xin vâng”.
ĐỨC GIÁM MỤC GIUSE VÕ ĐỨC MINH – giám mục giáo phận Nha Trang, tấn phong ngày 15-12-2005 Khẩu hiệu: “Ngài đã yêu thương họ đến cùng”.
ĐỨC GIÁM MỤC TÔMA VŨ ĐÌNH HIỆU – giám mục phụ tá giáo phận Xuân Lộc, tấn phong ngày 25-07-2009. Khẩu hiệu: “Ngài yêu đến cùng”.
ĐỨC GIÁM MỤC GIOAN MARIA VŨ TẤT – giám mục phó giáo phận Hưng Hóa, tấn phong ngày 29-3-2010 Khẩu hiệu: “Sự thật trong yêu thương”.

ĐIỆN THOẠI LIÊN LẠC

Họ Tên Điện Thoại Giáo xứ

01 Ô. VÕ QUANG PHÚC 01678976293 Bầu Gốc
02 Bà VÕ THỊ ĐẾN 0985-942-094 Cây Rỏi
03 Ô. VÕ VĂN XUÂN 056-653-0439 Cây Rỏi
04 Ô. VÕ VĂN NHƯ Cây Rỏi
05 Bà VÕ THỊ TRINH 01643-852-299 Cây Rỏi
06 Ô. VÕ VĂN TUY Cây Rỏi
07 Ô. VÕ ĐẠO 01692-590-430 Cây Rỏi
08 Ô. VÕ VĂN GIÁO 056-3814-588
Chánh Tòa
09 Ô. VÕ DIÊN 056-6265-526 Chánh Tòa
10 Lm VÕ ĐÌNH HOÀI 0168-899-2293 Chánh Tòa
11 Ô. VÕ HUỀ 056-3892-968 Chánh Tòa,
12 Ô. VÕ HÒA TRINH 056-363-4455 CôngChánh
13 Ô. VÕ TRÙNG DƯƠNG 0914-216-736 CôngChánh
14 Ô. VÕ LÂM 056-3634-776 CôngChánh
15 Ô. VÕ NGỌC QUY 01698-597-259 Đại Bình
16 Ô. VÕ NGỌC LÂM 0165-5615-207 Đại Bình
17 Lm VÕ TUẤN 0986-958-331 Đại Bình
18 Ô. VÕ VĂN HÓA 01213-681-878 Đông Mỹ
19 Ô. VÕ ĐÔNG PHÔ 0978-543-563 Đồng Tre
20 Lm VÕ TÁ CHÂN 0905-723-170 Đồng Tre
21 Ô. VÕ ĐÌNH LÝ 0935-510-651 GhềnhRáng
22 Ô. VÕ ĐỨC LONG 0988-227-130 Gò Thị
23 Ô. VÕ SUM 0573-590-249 Hoa Châu
24 Lm VÕ HỒNG SINH 0905-519-502 Hoa Châu
25 Ô. VÕ VĂN HẬU 057-6286-097 Hóc Gáo
26 Ô. VÕ ĐÌNH TRUNG 01673-164-908 Huỳnh Kim
27 Ô. VÕ NGỌC ANH 056-383-5030 Kim Châu
28 Ô. VÕ VĂN THỂ 055-3913-635 Kỳ Tân
29 Ô. VÕ THÀNH HY 055-6299-363 Lý Sơn
30 Ô. VÕ MINH HOÀNG 055-386-7254 Lý Sơn
31 Ô. VÕ THAM 01632-917-208 Mằng Lăng
32 Ô. VÕ ĐÌNH CẢNH 0167-9740-187 Nam Bình
33 Ô. VÕ CỰ ANH 056-383-1424 Nam Bình
34 Ô. VÕ ĐÌNH VINH 0989-590-028 Ngọc Thạnh
35 Bà VÕ THI THU THẢO 0903-518-011 Ngọc Thạnh
36 Ô. VÕ THÀNH SƠN 056-6283-683 Phú Hữu
37 Ô. VÕ NGỌC ÁNH 0987-120-337 Phú Hữu
38 Ô. VÕ VĂN MẾN 056-3583-032 Phú Hữu
39 Ô. VÕ NGỌC TỚI 0978-903-349 Phù Mỹ
40 Ô. VÕ VĂN HÙNG 0975-079-118 Phù Mỹ
41 Ô. VÕ THANH HƯƠNG 055-3824-530 Quảng Ngãi
42 Ô. VÕ MINH SANG 0913-491-168 Qui Đức
43 Ô. VÕ ĐÌNH CỰ 056-3521-777 Qui Hiệp
44 Ô. VÕ CÔNG CHỨC 0985-442-050 Qui Hiệp
45 Bà VÕ THỊ HIỆP 056-3646352 Qui Hiệp
46 Bà VÕ THỊ HUỆ 0165-878-3892 Qui Hòa
47 Ô. VÕ HỒNG LUYỆN 0907-589-776 Qui Hòa
48 Lm VÕ THANH NHÀN 0913-777-207 Sông Cạn
49 Ô. VÕ THƠM 01675-964-058 Sông Cầu
50 Ô. VÕ VĂN VÂN 01699-698863 Tân Dinh
51 Lm VÕ ĐÌNH ĐỆ 0914-246565 TGM
52 Lm VÕ TÁ KHÁNH 0935-424-449 TGM
53 Ô. VÕ TRỌNG ĐIỂM 01685-100-533 Tịnh Sơn
54 Ô. VÕ VĂN TÒA 0973-481-915 Trường Cửu
55 VÕ HỮU HUÂN 057-3849-155 Tuy Hòa
56 Ô. VÕ THƯỞNG 057-2210-669 Tuy Hòa
57 Ô. VÕ TÁ LÝ 0983-024-396 Tuy Hòa
58 Ô. VÕ ĐÌNH PHƯỚC 0905-382-679
2241-439 Xuân Quang


NỘI DUNG
LỜI NÓI ĐẦU 3
THÂN THẾ VÀ SỰ NGHIỆP CỤ THỦY TỔ VŨ HỒN 5
MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG CÓ CHỨNG LIỆU TỪ MỘ TRẠCH 11
NGƯỜI CÔNG GIÁO VÀ PHONG TRÀO TÌM NGUỒN CỘI 17
TÓM TẮT QUÁ TRÌNH THÀNH LẬP HỘI ĐỒNG DÒNG HỌ VŨ – VÕ VIỆT NAM 25
HỌP MẶT HỌ VÕ CÔNG GIÁO BÌNH ĐỊNH TẾT CANH DẦN 29
CHIA SẺ VỀ SINH HOẠT HỌ VÕ CÔNG GIÁO 32
ĐÓNG GÓP VÀI THÔNG TIN VỀ VÕ TỘC BÌNH ĐỊNH 38
ĐI TÌM NGUỒN GỐC HỌ VÕ VŨ Ở QUẢNG NGÃI 50
HỌ VÕ TRÊN HUYỆN ĐẢO LÝ SƠN 60
ĐI TÌM NGUỒN GỐC VÀ QUAN HỆ CÁC NHÁNH HỌ VÕ Ở PHÚ YÊN 68
ĐẠO HIẾU THEO GIÁO LÝ CÔNG GIÁO 75
NHỮNG NGƯỜI CON HỌ VÕ ĐƯỢC CẢ THẾ GIỚI CÔNG GIÁO YÊU KÍNH 94
Thánh Bênađô VŨ VĂN DUỆ 95
Thánh Phaolô VŨ VĂN ĐỔNG 102
Thánh Phêrô VŨ ĐĂNG KHOA 105
Thánh Luca VŨ BÁ LOAN 109
Thánh Phaolô VŨ ĐÌNH TƯỚC 115
Thánh Phaolô VŨ TRUẬT 118
NHỮNG VỊ GIÁM CHỨC HỌ VÕ 125
ĐIỆN THOẠI LIÊN LẠC 126
NỘI DUNG 128